Bỏ qua đến nội dung

Đền Kỳ Cùng Lạng Sơn - Cổ tự linh thiêng soi bóng bên dòng sông chảy ngược

Nằm uy nghiêm ngay đầu cầu Kỳ Cùng thuộc phường Vĩnh Trại, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn là chốn thờ tự cổ kính gắn liền với tín ngưỡng thờ thủy thần Giao Long và danh tướng trấn ải phương Bắc. Di tích quốc gia này kết tinh nghệ thuật chạm khắc gỗ truyền thống cùng mạch nguồn tâm linh đặc sắc của cư dân miền biên viễn.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Mặt tiền uy nghiêm với hai lầu gác cổ kính của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn bên bờ sông

Hướng mặt ra dòng nước uốn lượn chảy ngược về phương Bắc, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn từ hàng trăm năm qua đã trở thành điểm tựa tinh thần thiêng liêng nơi cửa ngõ biên thùy Đông Bắc. Từ một ngôi miếu nhỏ ven bờ sông cổ, công trình đã vươn mình thành danh lam kiến trúc bề thế, nơi giao hòa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ phủ và lòng tri ân các bậc tiền nhân hộ quốc an dân.

Lịch sử khởi dựng và hệ thống phối thờ tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn

Trải qua nhiều triều đại phong kiến Đại Việt, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn không ngừng được bồi đắp cả về quy mô kiến trúc lẫn chiều sâu tín ngưỡng bản địa. Sự dung hợp hài hòa giữa tục thờ thủy thần cổ sơ của cư dân nông nghiệp ven sông với hệ thống thần điện Tứ phủ và ký ức lịch sử bảo vệ biên cương đã tạo nên bản sắc độc nhất vô nhị cho ngôi cổ tự này.

Nguồn gốc miếu cổ thờ thủy thần Giao Long

Tọa lạc tại tả ngạn dòng sông lịch sử thuộc địa phận phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn, ngay sát đầu cầu Kỳ Cùng cổ kính, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn sở hữu thế đất phong thủy đắc địa nhìn thẳng ra mặt nước mênh mang. Theo các nguồn sử liệu địa phương và văn bia lưu giữ tại di tích, khởi thủy công trình vốn là một ngôi miếu nhỏ do cư dân ven sông dựng lên từ thời hậu Lê để thờ phụng thủy thần Giao Long, vị thần cai quản dòng sông Kỳ Cùng Lạng Sơn với danh hiệu Kỳ Cùng Đại Vương.

Trong tâm thức dân gian của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng và người Kinh sinh sống dọc lưu vực sông, vị thủy thần thường hiển linh dưới hình tượng đôi rắn thần được gọi thân thuộc là Ông Cộc và Ông Dài. Dòng sông Kỳ Cùng có đặc điểm địa lý hiếm gặp là chảy ngược từ hướng đông nam lên phía tây bắc, mùa mưa lũ dòng nước cuộn chảy qua các ghềnh đá hiểm trở. Việc lập miếu thờ thủy thần Giao Long ngay bên bến nước đầu nguồn thể hiện ước vọng ngàn đời của cư dân bản địa về sự bình yên trên sông nước, cầu mong mưa thuận gió hòa và thuyền bè giao thương luôn được chở che.

Dưới thời Lê trung hưng và triều Nguyễn, do vị trí nằm ngay trên con đường thiên lý Bắc Nam và cửa ngõ bang giao giữa hai nước, ngôi đền liên tục được triều đình ban cấp sắc phong thượng đẳng thần. Các quan lại trấn nhậm xứ Lạng cùng các đoàn sứ bộ Đại Việt trước khi lên đường sang phương Bắc hoặc sau khi hoàn thành sứ mệnh trở về đều dừng chân tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn để dâng hương bái yết, tạ ơn thần linh đã phù trợ cho hành trình bang giao hanh thông.

Thời kỳ lịch sửSự kiện khởi dựng và trùng tu tiêu biểuDấu ấn tín ngưỡng và văn hiến
Thời hậu Lê (thế kỷ XVII)Khởi dựng miếu cổ ven bến sông và hình thành tục kết giao với phố chợ Kỳ LừaThờ phụng thủy thần Giao Long (Kỳ Cùng Đại Vương) và vọng ngưỡng Quan lớn Tuần Tranh
Thời triều Nguyễn (thế kỷ XIX)Ban cấp nhiều đạo sắc phong thần và mở rộng quy mô điện thờTrở thành điểm dừng chân làm lễ cáo yết của các đoàn sứ bộ Đại Việt
Giai đoạn 1928 - 1931Đại trùng tu toàn bộ ngôi đền bằng vật liệu gạch ngói, gỗ quý kiên cốĐịnh hình diện mạo kiến trúc hai tháp gác mặt tiền và bố cục nội điện chữ Đinh
Năm 1993Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc giaKhẳng định giá trị kiến trúc nghệ thuật và lịch sử tiêu biểu của vùng Đông Bắc

Huyền tích Quan lớn Tuần Tranh và nghĩa tình tri kỷ

Bước ngoặt quan trọng trong lịch sử tín ngưỡng của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn là sự hòa quyện giữa tục thờ thần sông bản địa với tín ngưỡng Tứ phủ của người Việt, đưa ngôi đền trở thành chốn tổ phụng thờ Quan lớn Tuần Tranh (tức Quan Đệ Ngũ Tuần Tranh). Theo thần tích và truyền thuyết dân gian, Quan lớn Đệ Ngũ vốn là vị danh tướng tài ba dưới thời nhà Trần, được triều đình cử lên trấn giữ miền biên ải Lạng Sơn để bảo vệ bờ cõi và giữ yên cuộc sống cho bách tính.

Trong thời gian trấn nhậm nơi biên thùy, vị tướng quân không may bị kẻ gian thần đố kỵ đặt điều vu khống vào tội mưu phản. Quyết giữ trọn danh tiết của bậc trung thần võ tướng, ngài đã gieo mình xuống dòng sông Kỳ Cùng ngay trước cửa đền để chứng minh tấm lòng trong sạch với non sông. Cảm thương trước nỗi oan khuất và khí tiết lẫm liệt ấy, nhân dân xứ Lạng đã rước linh vị của ngài vào thờ chính tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn, tôn xưng là vị Tôn quan thứ năm trong hàng Ngũ vị Tôn quan của thần điện Tam Tứ phủ.

Mạch nguồn huyền tích tại ngôi đền càng thêm sâu nặng nhờ câu chuyện nghĩa tình tri kỷ giữa Quan lớn Tuần Tranh và vị quan trấn thủ thời hậu Lê là Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài. Khi lên nhậm chức tại Lạng Sơn vào cuối thế kỷ XVII, hiểu rõ nỗi oan tình năm xưa của vị tiền nhân họ Trần, Tả Đô đốc Thân Công Tài đã dâng sớ về triều đình minh oan và khôi phục thanh danh cho Quan lớn Tuần Tranh. Để đáp lại tấm lòng tri kỷ ấy, khi nhân dân lập đền Tả Phủ Kỳ Lừa để tôn vinh công đức mở mang thương mại của Thân Công Tài, một mối giao hảo tâm linh bền chặt giữa hai ngôi đền đã hình thành và lưu truyền suốt hơn ba thế kỷ qua.

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền đặc sắc của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn

Không chỉ nổi tiếng bởi sự linh thiêng, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn còn là một tác phẩm kiến trúc tôn giáo giàu tính thẩm mỹ, kết tinh kỹ thuật xây dựng truyền thống của các nghệ nhân vùng Đông Bắc hồi đầu thế kỷ XX. Từng đường nét mái cong, tháp gác cho tới hệ khung gỗ nội tự đều toát lên vẻ uy nghiêm, cổ kính mà vẫn chan hòa với cảnh sắc thiên nhiên sông núi.

Tổng thể bố cục chữ Đinh và cổng tam quan

Sau đợt đại trùng tu kéo dài từ năm 1928 đến năm 1931 và các lần tu bổ tôn tạo bảo tồn nguyên trạng, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn mang tổng thể mặt bằng kiến trúc chữ Đinh cổ truyền, gồm tòa tiền tế nằm ngang phía trước nối liền với tòa hậu cung chạy dọc phía sau. Toàn bộ công trình quay mặt về hướng nam ghé tây, đón trọn làn gió mát lành từ dòng sông Kỳ Cùng thổi lên và tạo khoảng sân rộng rãi lát gạch đỏ phục vụ các kỳ đại lễ.

Điểm nhấn kiến trúc ngoại thất ấn tượng nhất của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn là cấu trúc mặt tiền kết hợp cổng tam quan với hai lầu gác cổ lâu vươn cao đối xứng ở hai bên tả hữu. Mỗi tòa lầu gác được thiết kế hai tầng mái chồng diêm với tám đao cong vút như cánh phượng đang bay lên, phần thân tháp mở ô cửa tròn tượng trưng cho sự giao hòa âm dương nhật nguyệt và trang trí họa tiết ngũ phúc đắp nổi tinh xảo. Chính giữa bờ nóc tòa tiền tế, đôi rồng chầu mặt nguyệt bằng gốm men nhiều màu cùng bức đại tự chữ Hán Kỳ Cùng Đại Vương khẳng định uy linh của ngôi đền trấn giữ đầu nguồn.

Phía trước ba vòm cửa cuốn của tòa tiền tế tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn là hệ thống trụ biểu đắp nổi câu đối chữ Hán ca ngợi cảnh sắc non nước xứ Lạng và công đức thần linh. Hai bên bậc tam cấp bằng đá xanh có đôi sư tử đá chầu nghiêm cẩn, cùng hệ thống lư hương đá tạo nên lớp không gian đệm trang nghiêm trước khi bước vào thế giới tâm linh tĩnh mặc bên trong nội điện.

  • Bố cục mặt bằng tổng thể: Thiết kế theo lối kiến trúc chữ Đinh truyền thống gồm 3 gian tiền tế rộng thoáng kết nối trực tiếp với 3 gian hậu cung sâu tĩnh.
  • Kiến trúc hai lầu gác mặt tiền: Hai tháp cổ lâu hai tầng tám mái đối xứng hai bên, tạo dáng vẻ bề thế như một vọng lâu cổ trấn giữ bến sông.
  • Nghệ thuật đắp nổi sành sứ: Bờ nóc và đầu đao trang trí hình tượng lưỡng long chầu nguyệt, phượng hoàng và hoa văn kỷ hà ghép từ mảnh sành men cổ.
  • Khuôn viên sân đền và cảnh quan: Sân đền rộng lát gạch Bát Tràng đỏ sẫm, rợp bóng những gốc cây cổ thụ trăm năm tuổi tỏa bóng mát xuống bến nước.

Không gian thờ tự nội điện và chạm khắc gỗ

Bước qua ngưỡng cửa vòm tam quan để tiến vào nội tự của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn, không gian mở ra vẻ trầm mặc, linh thiêng với ánh sáng ấm áp phản chiếu trên nền gỗ sơn son thếp vàng. Hệ khung chịu lực của tòa tiền tế và hậu cung được dựng từ các loại gỗ tứ thiết quý hiếm của rừng núi Đông Bắc, liên kết chặt chẽ bằng hệ thống mộng mẹo cổ truyền kết hợp vì kèo giá chiêng chồng rường vững chãi.

Không gian chính điện trang nghiêm với hoành phi câu đối sơn son thếp vàng tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn
Không gian chính điện trang nghiêm với hoành phi câu đối sơn son thếp vàng tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn

Nghệ thuật điêu khắc gỗ dân gian tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn đạt tới trình độ tinh xảo trên từng bức cửa võng, khám thờ, hương án và các mảng chạm lộng trên xà nách, cốn mê. Đề tài trang trí chủ đạo xoay quanh tứ linh (long, lân, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), cá chép hóa rồng và các họa tiết mây lửa uốn lượn mềm mại, thể hiện ước vọng phồn vinh và sức mạnh chế ngự thiên nhiên.

Hệ thống bài trí các ban thờ bên trong đền Kỳ Cùng Lạng Sơn phản ánh rõ nét sự giao thoa đa tầng của tín ngưỡng dân gian xứ Lạng. Tại cung chính là nơi an vị tượng thờ và long ngai của Quan lớn Tuần Tranh trong trang phục võ tướng uy phong lẫm liệt. Bên cạnh đó, đền còn có ban thờ Tam tòa Thánh Mẫu, ban thờ Phật Quan Thế Âm Bồ Tát, ban thờ Chầu Bé Bắc Lệ, Cô Bé Thượng Ngàn và cung thờ Đức Thánh Trần tức anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, nơi đồng thời đặt ngai và bài vị thờ Kỳ Cùng Đại Vương nhằm giữ trọn mạch nguồn thờ thủy thần nguyên thủy.

Di sản cổ vật và văn bia lưu giữ tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn

Trải qua hàng thế kỷ biến thiên của lịch sử vùng biên giới, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn vẫn bảo tồn được một kho tàng di vật, cổ vật và tư liệu Hán Nôm vô cùng quý giá. Mỗi tấm bia đá, bức hoành phi hay bậc đá cổ bên bờ sông đều là những trang sử sống động phản ánh đời sống văn hiến, kinh tế và ngoại giao của trấn Lạng Sơn xưa.

Hệ thống hoành phi câu đối và sắc phong cổ

Hiện nay, trong không gian nội tự của đền Kỳ Cùng Lạng Sơn vẫn gìn giữ được hàng chục bức hoành phi, đại tự và đôi câu đối cổ có niên đại từ thời Lê trung hưng đến thời Nguyễn. Các bức đại tự sơn son thếp vàng treo cao tại gian trung tâm như Kỳ Cùng hiển thánh, Bắc Kỳ đệ nhất danh thắng hay Sơn hà chi tráng được chạm khắc điêu luyện, vừa ca ngợi sự linh ứng của vị thần trấn giữ sông Kỳ Cùng, vừa khẳng định vị thế danh thắng bậc nhất vùng biên ải.

Nội dung các đôi câu đối cổ chạm trên cột gỗ và trụ biểu tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn là những áng văn biền ngẫu súc tích, ghi lại lịch sử dòng sông chảy ngược, điển tích Quan lớn Tuần Tranh hiển thánh hộ quốc cứu dân cũng như vẻ đẹp sầm uất của phố chợ bên sông. Đặc biệt, tấm văn bia đá khắc dựng trong các đợt trùng tu đầu thế kỷ XX là nguồn sử liệu thành văn quan trọng, ghi chép tỉ mỉ quá trình quyên góp công đức của nhân dân địa phương và thương nhân phố chợ Kỳ Lừa để mở rộng ngôi đền.

Nhóm di vật và cổ vậtHiện vật tiêu biểu tại đền Kỳ CùngGiá trị lịch sử và nghệ thuật
Tư liệu Hán Nôm sơn thếpCác bức hoành phi, đại tự Bắc Kỳ đệ nhất danh thắng và câu đối cổLưu giữ bút pháp thư pháp truyền thống và ca ngợi công đức thần linh
Đồ thờ tự kim khí và gốmĐỉnh đồng, chân đèn đồng chạm rồng, lư hương đá và lục bình sứ cổMinh chứng cho nghệ thuật đúc đồng và chế tác đồ thờ thời Nguyễn
Hệ thống tượng pháp cổTượng Quan lớn Tuần Tranh, Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn quanĐiêu khắc tượng tròn truyền thống mang đậm mỹ cảm tín ngưỡng Tứ phủ
Hạng mục kiến trúc ven sôngDi tích bến đá Kỳ Cùng và văn bia trùng tu đền đầu thế kỷ XXChứng tích lịch sử giao thương đường thủy và bang giao sứ bộ Đại Việt

Giá trị bến đá Kỳ Cùng trong lịch sử bang giao

Nằm ngay phía trước cổng đền Kỳ Cùng Lạng Sơn, sát mép nước dòng sông lịch sử là di tích bến đá Kỳ Cùng (tên chữ trong cổ thư là Kỳ Cùng thạch độ). Dưới thời phong kiến, khi hệ thống cầu đường hiện đại chưa xuất hiện, bến đá này chính là đầu mối giao thông thủy bộ trọng yếu nối liền con đường thiên lý từ kinh thành Thăng Long qua trấn thành Lạng Sơn để tiến lên vùng phố chợ Kỳ Lừa và cửa ải Nam Quan.

Vào thế kỷ XVIII, danh nhân văn hóa Ngô Thì Sĩ khi giữ chức Đốc trấn Lạng Sơn đã khảo cứu địa thế toàn vùng và xếp cảnh sắc bến đá Kỳ Cùng cùng ngôi đền cổ bên sông vào danh sách Trấn doanh bát cảnh (tám cảnh đẹp tiêu biểu nhất của dinh trấn Lạng Sơn), song hành cùng những tuyệt tác khắc đá tại bia Ma Nhai Ngô Thì Sĩ tại động Nhị Thanh. Những bậc đá xanh rêu phong dẫn xuống lòng sông từng in dấu chân của biết bao sứ thần Đại Việt và những đoàn thuyền buôn tấp nập góp phần làm nên diện mạo phồn vinh của lịch sử thương cảng phố chợ Kỳ Lừa thế kỷ 17.

Sự hiện diện của bến đá Kỳ Cùng gắn liền với đền Kỳ Cùng Lạng Sơn tạo nên một chỉnh thể cảnh quan văn hóa sông nước hoàn chỉnh. Năm 1993, Bộ Văn hóa - Thông tin đã chính thức xếp hạng đền Kỳ Cùng và bến đá Kỳ Cùng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, ghi nhận tầm vóc lịch sử không thể thay thế của quần thể di tích này.

Tâm điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn

Trong đời sống tinh thần đương đại của cư dân xứ Lạng, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn không chỉ là một bảo tàng kiến trúc tĩnh lặng mà luôn bừng sống với các hoạt động tín ngưỡng và lễ hội dân gian rực rỡ sắc màu. Ngôi đền cùng với các di tích tâm linh tiêu biểu trong tỉnh như đền Mẫu Đồng Đăng đã dệt nên bức tranh văn hóa tâm linh đa sắc của miền biên viễn.

Nghi thức rước kiệu giao hảo sang đền Tả Phủ

Sự kiện văn hóa lớn nhất diễn ra tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn chính là lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ, một lễ hội truyền thống kéo dài suốt sáu ngày từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng âm lịch hằng năm và đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội là sự tái hiện sống động mối thâm tình tri kỷ vượt thời gian giữa vị võ tướng thời Trần là Quan lớn Tuần Tranh và vị quan trấn thủ thời Lê là Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài.

Đoàn kiệu rước và cờ ngũ sắc rực rỡ trước sân đền Kỳ Cùng Lạng Sơn mùa lễ hội xuân
Đoàn kiệu rước và cờ ngũ sắc rực rỡ trước sân đền Kỳ Cùng Lạng Sơn mùa lễ hội xuân

Đúng vào giờ Ngọ ngày 22 tháng Giêng, sau các nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm tại chính điện đền Kỳ Cùng Lạng Sơn, hàng vạn người dân lại nô nức tham gia đoàn rước kiệu đưa bát hương và long vị của Quan lớn Tuần Tranh vượt qua cầu Kỳ Cùng để lên dự hội và thăm người tri kỷ Thân Công Tài tại đền Tả Phủ. Đến ngày 27 tháng Giêng, lễ rước kiệu hồi cung từ đền Tả Phủ trở về lại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn diễn ra trong tiếng trống chiêng vang dậy, cùng các màn múa sư tử Mèo, hát Sli, hát Lượn và nghi thức cướp đầu pháo cầu may đặc trưng của văn hóa các dân tộc xứ Lạng.

  • Ý nghĩa nhân văn của lễ rước: Tôn vinh đạo lý uống nước nhớ nguồn, ca ngợi tình bạn tri âm tri kỷ và tinh thần đoàn kết gắn bó giữa các cộng đồng cư dân.
  • Không gian diễn xướng dân gian: Quy tụ các đội múa sư tử Mèo truyền thống của người Tày, Nùng cùng những làn điệu dân ca giao duyên đầu xuân.
  • Sức sống tín ngưỡng Tứ phủ: Là dịp để các thanh đồng đạo quan và nhân dân thực hành nghi lễ hầu đồng, dâng văn ca ngợi công đức Quan lớn Đệ Ngũ.
  • Giá trị kết nối di sản: Gắn kết trực tiếp không gian văn hóa ven sông Kỳ Cùng với khu vực phố cổ Kỳ Lừa thành một trục lễ hội xuân quy mô lớn nhất tỉnh.

Bảo tồn di sản gắn với bản sắc xứ Lạng

Để gìn giữ bền vững giá trị của Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia này trước tác động của thời gian và quá trình đô thị hóa, công tác tu bổ và bảo tồn tại đền Kỳ Cùng Lạng Sơn luôn được chính quyền và nhân dân địa phương đặc biệt chú trọng. Các dự án tôn tạo khuôn viên, gia cố kè bờ sông và bảo dưỡng hệ khung gỗ cổ đều tuân thủ nghiêm ngặt quy định của Luật Di sản văn hóa, bảo đảm giữ nguyên thần thái kiến trúc cổ truyền từ đầu thế kỷ XX.

Bên cạnh việc bảo tồn kiến trúc vật thể, các giá trị tư liệu lịch sử, văn bia Hán Nôm và nghi thức lễ hội gắn với đền Kỳ Cùng Lạng Sơn cũng đang được đẩy mạnh số hóa nhằm phục vụ công tác nghiên cứu và giáo dục truyền thống. Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu di sản trên cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, những câu chuyện lịch sử về vị thần giữ sông, vị tướng trấn biên và nét đẹp kiến trúc cổ tự được lan tỏa rộng rãi tới cộng đồng trong và ngoài nước.

Soi bóng uy nghiêm bên dòng sông chảy ngược suốt bao thế kỷ, đền Kỳ Cùng Lạng Sơn mãi là biểu tượng thiêng liêng kết tinh lòng yêu nước, đạo lý trọng nghĩa tình và bản sắc văn hiến độc đáo của vùng đất biên cương Đông Bắc. Sự trường tồn của ngôi đền cổ giữa nhịp sống hiện đại không chỉ bồi đắp niềm tự hào về cội nguồn lịch sử mà còn làm rạng rỡ thêm bức tranh di sản văn hóa đa thanh của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất