Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ - Di sản nghĩa tình tri kỷ nơi xứ Lạng

Khởi hội từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng âm lịch hằng năm tại trung tâm thành phố Lạng Sơn, lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia quy mô lớn bậc nhất vùng Đông Bắc. Không gian sự kiện tôn vinh mối thâm tình tri kỷ giữa hai bậc tiền nhân trấn ải biên thùy qua hành trình rước kiệu giao hảo và những màn diễn xướng dân gian độc đáo.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Đoàn rước kiệu và lọng vàng rực rỡ trong lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ tại Lạng Sơn

Mỗi độ xuân về trên miền biên viễn Đông Bắc, lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ lại bừng lên sắc cờ ngũ sắc rực rỡ cùng âm vang trống chiêng náo nhiệt khắp các tuyến phố trung tâm xứ Lạng. Sự kiện văn hóa tâm linh kéo dài sáu ngày này khắc họa sâu sắc đạo lý uống nước nhớ nguồn, ca ngợi tình bằng hữu thủy chung giữa hai bậc danh thần từng bảo vệ bờ cõi và mở mang cơ nghiệp giao thương cho nhân dân địa phương.

Cội nguồn lịch sử và huyền tích của lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Khởi nguồn từ cuối thế kỷ XVII dưới thời Lê trung hưng, lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ hình thành trên nền tảng sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ thần sông cổ truyền, tín ngưỡng Tứ phủ và lòng tôn kính các bậc công thần trong lịch sử dân tộc. Trải qua hơn ba trăm năm lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân Tày, Nùng, Kinh, Hoa nơi cửa ngõ biên thùy, mạch nguồn sự kiện vẫn vẹn nguyên giá trị nhân văn sâu nặng về chữ tình và chữ nghĩa.

Mối giao hảo tri kỷ giữa hai vị danh thần trấn ải

Tâm điểm lịch sử và tâm linh của lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ bắt nguồn từ câu chuyện cảm động xoay quanh hai nhân vật kiệt xuất là Quan lớn Tuần Tranh và Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài. Theo thần tích dân gian lưu truyền tại địa phương, Quan lớn Tuần Tranh vốn là vị võ tướng tài năng dưới triều nhà Trần được triều đình từ kinh đô Hoàng thành Thăng Long cử lên trấn giữ vùng biên ải Lạng Sơn, lập nhiều công trạng đánh dẹp giặc giã và che chở đời sống bách tính.

Trong thời gian đảm nhận trọng trách nơi biên cương, vị tướng quân họ Trần không may vướng vào lời vu cáo gian dối nên đã gieo mình xuống dòng sông Kỳ Cùng chảy ngược để chứng minh khí tiết trong sạch của bậc trung thần. Cảm phục tấm lòng son sắt ấy, nhân dân bản địa đã lập miếu phụng thờ ngài ngay bên bờ tả ngạn dòng sông tại di tích đền Kỳ Cùng Lạng Sơn, tôn xưng ngài vào hàng Ngũ vị Tôn quan của thần điện Tam Tứ phủ.

Đến cuối thế kỷ XVII dưới triều vua Lê Hy Tông, vị võ quan Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài (1620 - 1683) được bổ nhiệm lên giữ chức Đốc trấn Lạng Sơn. Thấu hiểu nỗi oan khuất năm xưa của vị tiền nhân trấn ải, Tả Đô đốc Thân Công Tài đã trực tiếp dâng sớ về triều đình minh oan, khôi phục trọn vẹn danh dự và tước phong cho Quan lớn Tuần Tranh.

Hành trình hơn ba thế kỷ kết nối đôi bờ Kỳ Cùng

Từ tấm lòng cảm kích ân đức minh oan của vị quan Đốc trấn họ Thân, cộng đồng cư dân xứ Lạng đã khởi xướng tập tục hằng năm vào dịp hạ tuần tháng Giêng đều tổ chức rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh từ ngôi đền cổ bên bến sông sang đền Tả Phủ chợ Kỳ Lừa để dâng lễ tạ ơn và vui xuân cùng người tri kỷ.

Mốc thời gian và giai đoạnSự kiện lịch sử và bước ngoặt định hình lễ hộiÝ nghĩa văn hóa đối với cộng đồng xứ Lạng
Cuối thế kỷ XVII (năm 1683)Nhân dân lập đền Tả Phủ chợ Kỳ Lừa thờ phụng Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công TàiKhởi nguồn tục rước kiệu tạ ơn từ đền Kỳ Cùng lên phố chợ Kỳ Lừa
Thế kỷ XVIII - thế kỷ XIXQuy mô đám rước mở rộng với sự tham gia của bảy phường phố cổ và các bản làng Tày, NùngTrở thành kỳ đại hội xuân lớn nhất trấn thành Lạng Sơn xưa
Năm 1993Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia cho cả hai ngôi đềnBảo vệ nguyên trạng không gian kiến trúc thực hành nghi lễ truyền thống
Tháng 1 năm 2015Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc giaKhẳng định tầm vóc di sản tiêu biểu của vùng văn hóa Đông Bắc

Trải qua hơn ba thế kỷ thăng trầm của lịch sử vùng biên giới, sợi dây gắn kết tâm linh giữa hai ngôi đền chưa bao giờ đứt đoạn. Nếu như tại vùng Kinh Bắc xưa nhân dân ngưỡng vọng công đức các vị vua triều Lý nơi di tích đền Đô, thì tại miền biên thùy xứ Lạng, nhân dân lại gửi gắm trọn vẹn niềm tin vào sự che chở của hai vị phúc thần nơi đôi bờ sông Kỳ Cùng.

Nghi thức rước kiệu trang nghiêm trong lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Phần cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn thiêng liêng của lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ chính là hệ thống nghi lễ cổ truyền được gìn giữ nghiêm cẩn theo đúng điển chế xưa. Toàn bộ chu trình lễ hội kéo dài suốt sáu ngày đêm từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng âm lịch, xoay quanh hai cuộc đại rước kiệu quy mô lớn kết nối trực tiếp không gian bến sông cổ với khu vực phố chợ sầm uất.

Đoàn rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh uy nghiêm qua các tuyến phố trong lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ
Đoàn rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh uy nghiêm qua các tuyến phố trong lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Lễ rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh ngày 22 tháng Giêng

Ngay từ sáng sớm ngày 22 tháng Giêng âm lịch, khuôn viên đền Kỳ Cùng bên đầu cầu lịch sử đã trang hoàng cờ thần, lọng vàng, chấp kích và bát bửu rực rỡ để chuẩn bị cho lễ khai hội. Sau khi ban tế lễ hoàn tất nghi thức cúng khai quang, dâng hương cáo yết thần linh và đọc chúc văn ca ngợi công đức Quan lớn Tuần Tranh, đúng vào giờ Ngọ (12 giờ trưa), tiếng trống lệnh hòa cùng tiếng chiêng đồng vang rền báo hiệu thời khắc khởi kiệu.

Bát hương và bài vị của Quan lớn Đệ Ngũ được rước thành kính từ hậu cung ra an vị trên chiếc kiệu Bát Cống sơn son thếp vàng. Thực hiện nghi thức rước kiệu giao hảo truyền thống, đội trai đinh khỏe mạnh khoác trang phục lễ hội màu đỏ thắm đồng loạt nâng kiệu rời sân đền Kỳ Cùng, tiến qua cầu Kỳ Cùng để hướng về đền Tả Phủ chợ Kỳ Lừa.

Đại lễ tạ ơn và rước kiệu hồi cung

Từ sáng sớm, tại sân đền Tả Phủ chợ Kỳ Lừa, ban tổ chức và đại diện các dòng họ tiến hành đại lễ tế tạ ơn long trọng, dâng lên hai vị thần những phẩm vật tinh khiết kết tinh từ văn hóa ẩm thực bản địa như lợn quay mắc mật Lạng Sơn vàng óng và vịt quay Lạng Sơn thơm lừng hương thảo mộc vùng cao.

  • Nghi thức tế lễ cáo hồi cung: Các bậc bô lão đọc văn tế cảm tạ ơn đức Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài và xin phép rước thần vị Quan lớn Tuần Tranh trở về bản đền bên bến đá.
  • Đội hình kiệu rước tiễn bạn: Ngoài kiệu chính rước bát hương Quan lớn Tuần Tranh, đoàn rước ngày 27 tháng Giêng còn có thêm kiệu rước của Tả Đô đốc Thân Công Tài cùng đi tiễn bạn qua các tuyến phố cổ.
  • Lộ trình diễu hành qua phố chợ: Đoàn rước đi qua các trục đường chính của thành phố Lạng Sơn, dừng lại trước các bàn hương án của nhân dân bày dọc hai bên đường để ban phúc lành đầu xuân.
  • Nghi thức xoay kiệu chào biệt: Trước khi kiệu Quan lớn Tuần Tranh qua cầu trở về đền Kỳ Cùng, hai cỗ kiệu thực hiện động tác xoay tròn và nghiêng chào nhau đầy lưu luyến, hẹn mùa xuân năm sau tái ngộ.

Tục tranh đầu pháo và diễn xướng tại lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Song hành cùng phần lễ trang nghiêm, phần hội của lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ diễn ra vô cùng sôi động, phản ánh tinh thần thượng võ và tâm hồn lạc quan yêu đời của cộng đồng các dân tộc xứ Lạng. Nổi bật nhất trong chuỗi hoạt động hội xuân trước sân đền Tả Phủ vào ngày 27 tháng Giêng là màn đốt pháo hoa truyền thống gắn với tục cướp đầu pháo cầu tài lộc và nghệ thuật múa sư tử dân gian.

Nghi thức đốt pháo truyền thống và tục cướp đầu pháo sôi động tại lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ
Nghi thức đốt pháo truyền thống và tục cướp đầu pháo sôi động tại lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Nghi thức đốt pháo và tục cướp đầu pháo cầu lộc xuân

Theo truyền thống lâu đời từ thời lập phố chợ Kỳ Lừa, nghi thức đốt pháo đầu xuân và tục cướp đầu pháo tại sân đền Tả Phủ chợ Kỳ Lừa bắt nguồn từ điển tích xưa khi vùng biên ải có giặc cướp quấy nhiễu, vị quan trấn thủ Thân Công Tài đã cho đốt pháo lệnh để tập hợp trai tráng đánh đuổi kẻ thù, sau đó mở tiệc khao quân mừng chiến thắng.

Đầu pháo là một vòng kim loại nhỏ được bọc vải đỏ trang trọng, gắn ở phần đỉnh của một cây pháo hoa lớn đặt trong tháp pháo dựng cao giữa sân đền Tả Phủ. Sau hồi trống khai lệnh, ngòi pháo được châm lửa tạo tiếng nổ giòn giã và đẩy chiếc vòng đầu pháo vút bay cao lên bầu trời xuân. Hàng trăm thanh niên trai tráng nhanh nhẹn cùng hướng mắt theo quỹ đạo rơi của đầu pháo để tranh tài giành lấy vật phẩm linh thiêng theo đúng luật tục thượng võ.

Nghệ thuật múa sư tử Mèo và dân ca

Không khí của lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ càng thêm rộn ràng nhờ sự góp mặt của hàng chục đội múa sư tử Mèo, loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian đặc trưng của đồng bào dân tộc Tày và dân tộc Nùng tỉnh Lạng Sơn. Chiếc đầu sư tử Mèo có tạo hình độc đáo vừa mang nét uy nghiêm của chúa sơn lâm, vừa có nét ngộ nghĩnh gần gũi, đi kèm các nhân vật đeo mặt nạ khỉ và đười ươi nhảy múa theo nhịp trống chập chõa rộn rã.

Dọc theo lộ trình đoàn rước từ bờ sông Kỳ Cùng qua khu vực danh thắng núi Tô Thị Lạng Sơn và phố chợ Kỳ Lừa, các đội múa sư tử Mèo liên tục biểu diễn những bài quyền cước cổ truyền và múa chào thần linh trước cổng đền. Khi màn đêm buông xuống, không gian lễ hội lại lắng đọng trong những làn điệu hát Sli của người Nùng, hát Lượn và hát Then đàn tính của người Tày ngợi ca vẻ đẹp non nước xứ Lạng.

Giá trị văn hóa và bảo tồn lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ

Trải qua hàng trăm năm tồn tại và phát triển trong lòng cộng đồng, lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần tiêu biểu nhất của vùng đất Lạng Sơn. Tháng 1 năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa sự kiện này vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận những giá trị lịch sử và nhân văn đặc sắc của di sản.

Biểu tượng cố kết cộng đồng và đạo lý trọng nghĩa tình

Thông qua việc tái hiện mối giao hảo giữa vị danh tướng triều Trần là Quan lớn Tuần Tranh và vị quan Đốc trấn thời Lê là Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài, lễ hội nhắc nhở các thế hệ hậu sinh luôn biết trân trọng sự thật, bảo vệ lẽ phải và sống thủy chung son sắt với đồng bào, bằng hữu.

Gìn giữ mạch nguồn di sản nơi biên viễn

Các nghi thức cốt lõi như lễ tế cổ truyền, nghi thức rước kiệu giao hảo ngày 22 và ngày 27 tháng Giêng, cũng như tục cướp đầu pháo đều được tổ chức theo đúng chuẩn mực truyền thống, kết hợp truyền dạy nghệ thuật múa sư tử Mèo cho thế hệ trẻ. Thông qua chuyên trang di sản văn hóa bản địa trên cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, toàn bộ tư liệu lịch sử và ý nghĩa các nghi thức của kỳ đại hội xuân được giới thiệu bài bản tới độc giả cả nước.

Vang vọng tiếng trống hội ngân dài bên dòng sông chảy ngược mỗi độ tháng Giêng, lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ mãi là niềm tự hào thiêng liêng trong tâm thức mỗi người con xứ Lạng. Sự giao hòa tuyệt đẹp giữa huyền tích lịch sử, đạo lý nghĩa tình tri kỷ và sắc màu văn hóa dân gian rực rỡ tại di sản này không chỉ làm giàu thêm kho tàng văn hiến Việt Nam mà còn thắp sáng sức sống trường tồn nơi miền biên cương địa đầu Tổ quốc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất