Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê

Được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015, lễ hội Bủng Kham là hội xuân xuống đồng cổ truyền tiêu biểu nhất của đồng bào dân tộc Tày tại huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn. Khởi hội vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm, sự kiện gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu nơi thung lũng biên cương.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Tiết mục múa nón và đàn tính khai mạc lễ hội Bủng Kham tại huyện Tràng Định Lạng Sơn

Giữa bức tranh mùa xuân tươi đẹp nơi miền biên viễn xứ Lạng, lễ hội Bủng Kham từ bao đời nay luôn là ngày hội Lồng Tồng lớn và giàu bản sắc văn hóa bậc nhất của đồng bào dân tộc Tày vùng Thất Khê. Tổ chức tại thôn Nà Nghiều và thôn Nà Phái thuộc xã Đại Đồng huyện Tràng Định, sự kiện hội tụ những nghi thức nông nghiệp cổ xưa, các làn điệu dân ca mượt mà cùng tinh thần cố kết cộng đồng bền chặt bên dòng sông Bắc Khê hiền hòa.

Nguồn gốc truyền thuyết và không gian của lễ hội Bủng Kham

Khởi nguồn từ nền văn minh lúa nước lâu đời trong các thung lũng núi đá vôi vùng Đông Bắc, lễ hội Bủng Kham gắn liền với kho tàng truyện kể dân gian giải thích địa danh bản địa và lòng biết ơn thiên nhiên của cư dân miền núi. Trải qua nhiều thế kỷ lưu truyền, không gian lễ hội vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp mộc mạc của làng bản Tày, Nùng dưới chân những dãy núi trùng điệp.

Huyền tích hồ nước tiên Bủng Kham và bảy nàng tiên

Theo ngôn ngữ dân tộc Tày bản địa tại huyện Tràng Định, từ Bủng có nghĩa là vũng nước sâu giữa cánh đồng, còn từ Kham mang nghĩa là vàng quý. Tên gọi hồ nước tiên Bủng Kham (tức vũng vàng) bắt nguồn từ truyền thuyết dân gian về sự giao hòa giữa đất trời và con người nơi thung lũng Đại Đồng. Tương truyền thuở xa xưa, vùng đất xã Đại Đồng huyện Tràng Định từng trải qua đợt hạn hán kéo dài khiến suối cạn, đồng khô. Cảm thương nỗi nhọc nhằn của người nông dân chất phác, bảy nàng tiên từ trên trời đã hóa phép tạo nên một hồ nước trong vắt không bao giờ vơi cạn ngay giữa cánh đồng để tưới tắm cho muôn mẫu ruộng đồng xứ Lạng.

Trong một lần dạo chơi bên hồ, nàng tiên út vì say mê cảnh sắc non nước và tiếng đàn tính của chàng trai bản Tày nên đánh rơi chiếc trâm vàng xuống đáy nước, khiến mặt hồ ánh lên sắc vàng lung linh và được dân làng gọi là hồ nước tiên Bủng Kham. Để tưởng nhớ công ơn các nàng tiên cùng chư vị Thần Nông, Thần Thổ địa đã ban nguồn nước và dạy dân cày cấy, cư dân bản địa đã lập ngôi đền cổ bên bờ hồ và mở lễ hội Bủng Kham mỗi độ xuân về.

Cánh đồng xã Đại Đồng bên dòng sông Bắc Khê

Không gian thực hành lễ hội Bủng Kham trải rộng trên cánh đồng bằng phẳng thuộc thôn Nà Nghiều và thôn Nà Phái của xã Đại Đồng huyện Tràng Định, nằm sát dòng sông Bắc Khê uốn lượn bồi đắp phù sa màu mỡ. Đây là một trong những vựa lúa trù phú nhất của tỉnh Lạng Sơn, nằm ở vị trí giao thoa địa văn hóa đặc sắc giữa vùng cảnh quan Công viên địa chất Lạng Sơn với các di tích lịch sử dọc tuyến Quốc lộ 4A.

Thời điểm tổ chức lễ hội Bủng Kham được ấn định vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng năm, nối tiếp mạch hội xuân sau lễ hội tại đền Mẫu Đồng Đăng ngày mùng 10 tháng Giêng với cờ hội, mâm cỗ truyền thống và những quả còn ngũ sắc.

Tiêu chí định danh di sảnNội dung chi tiết tại lễ hộiÝ nghĩa văn hóa đối với cộng đồng
Tên gọi truyền thốngLễ hội Lồng Tồng Bủng Kham hay lễ hội Bủng KhamMang nghĩa lễ hội xuống đồng bên vũng nước vàng linh thiêng
Thời gian tổ chứcDiễn ra định kỳ vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch hằng nămKhởi đầu chu kỳ canh tác nông nghiệp lúa nước trong năm mới
Không gian trung tâmKhu vực đền cổ, hồ nước tiên Bủng Kham và cánh đồng xã Đại ĐồngGắn kết không gian tâm linh thờ thần với ruộng đồng sản xuất
Nghi thức cốt lõiLễ tế thần linh, nghi lễ xuống đồng và tục gieo hạt lấy mayCầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, bản làng ấm no
Danh hiệu vinh danhĐược công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 08/06/2015Khẳng định giá trị tiêu biểu của lễ hội Lồng Tồng người Tày xứ Lạng

Nghi thức cầu mùa trang nghiêm trong lễ hội Bủng Kham

Cũng như hệ thống các lễ hội Lồng Tồng tiêu biểu của cư dân Tày, Nùng vùng Việt Bắc như lễ hội Lồng Tồng hồ Ba Bể, cấu trúc của lễ hội Bủng Kham được kết thành từ hai phần gắn bó hữu cơ là phần lễ tâm linh thành kính và phần hội cộng đồng náo nhiệt. Trong đó, phần lễ giữ vai trò linh hồn, phản ánh đạo lý uống nước nhớ nguồn của cư dân nông nghiệp.

Màn trình diễn múa sư tử truyền thống sôi động trong ngày khai mạc lễ hội Bủng Kham
Màn trình diễn múa sư tử truyền thống sôi động trong ngày khai mạc lễ hội Bủng Kham

Lễ tế Thần Nông và dâng mâm cỗ sản vật bản địa

Ngay từ rạng sáng ngày 12 tháng Giêng, các bậc bô lão cùng các thầy mo, thầy tào có uy tín trong cộng đồng người Tày tại xã Đại Đồng huyện Tràng Định đã tề tựu đông đủ tại ngôi đền cổ bên hồ nước tiên Bủng Kham để cử hành lễ cúng thần linh. Trong trang phục áo chàm dài truyền thống, vị chủ lễ thắp tuần hương thơm kính cẩn cáo yết Thần Nông, Thần Núi, Thần Sông, Thành hoàng bản thổ và bảy nàng tiên trong truyền thuyết.

Lời văn cúng bằng tiếng Tày cổ hòa cùng âm thanh trầm bổng của chuông nhạc, đàn tính gửi gắm lòng biết ơn đất trời đã che chở cho mưa thuận gió hòa, đồng thời cầu xin thần linh phù hộ năm mới mùa màng tốt tươi, bản làng bình yên. Đại diện các thôn bản trong xã Đại Đồng thành tâm chuẩn bị những mâm lễ vật truyền thống dâng cúng với xôi ngũ sắc, bánh chưng gù, bánh dày giã tay cùng những món ăn danh tiếng của văn hóa ẩm thực bản địa như khâu nhục Lạng Sơn mềm thơm đậm vị, phở chua Lạng Sơn thanh tao hay thức quà bánh cuốn trứng Đồng Đăng nổi tiếng vùng biên.

Nghi lễ xuống đồng và tục gieo hạt lấy may đầu xuân

Sau khóa lễ dâng hương tại đền thờ bên hồ, toàn thể cộng đồng bước vào nghi thức thiêng liêng nhất của lễ hội Bủng Kham là nghi lễ xuống đồng (Lồng Tồng) và tục gieo hạt lấy may đầu xuân. Đây là nghi thức nông trang cổ truyền mở đầu cho một vụ mùa cày cấy mới thắng lợi.

  • Nghi thức rước lễ ra cánh đồng trung tâm: Đoàn rước gồm các bậc cao niên, đội nhạc lễ, đội múa sư tử và thôn nữ Tày rước mâm lễ vật từ đền cổ ra lễ đài dựng giữa cánh đồng thôn Nà Nghiều.
  • Thực hành nghi lễ xuống đồng cày tịch điền: Những người nông dân giỏi giang và mẫu mực nhất bản điều khiển trâu cày những đường cày đầu tiên thẳng tắp trên thửa ruộng lễ hội, đánh thức đất mẹ sau mùa đông.
  • Thực hiện tục gieo hạt lấy may cầu lộc: Vị chủ lễ nâng thúng hạt giống gồm thóc nếp, hạt ngô, hạt đậu đã làm lễ xin lộc thần linh để tung gieo đều khắp mặt ruộng và ban phát cho người trẩy hội.
  • Ý nghĩa nhân văn của hạt giống mùa xuân: Người dân đón nhận hạt giống lành từ tục gieo hạt lấy may với niềm tin sự chăm chỉ lao động sẽ mang lại những bồ thóc vàng đầy ắp khi mùa gặt tới.

Khoảnh khắc những hạt thóc vàng vươn bay trong nắng xuân ấm áp giữa tiếng trống hội vang lừng luôn tạo nên niềm xúc động mạnh mẽ, kết nối con người hôm nay với truyền thống canh tác ngàn đời của tổ tiên.

Trò chơi dân gian và diễn xướng tại lễ hội Bủng Kham

Ngay sau khi nghi lễ xuống đồng và tục gieo hạt lấy may khép lại, cả cánh đồng rộng lớn của xã Đại Đồng huyện Tràng Định lập tức hóa thành sân khấu dân gian ngập tràn âm thanh và sắc màu của phần hội. Đây là không gian văn hóa cộng đồng cởi mở, nơi mọi người dân cùng hòa mình vào các trò diễn xướng truyền thống.

Các nghệ nhân dân tộc Tày biểu diễn hát Then đàn tính tại lễ hội Bủng Kham
Các nghệ nhân dân tộc Tày biểu diễn hát Then đàn tính tại lễ hội Bủng Kham

Không gian trò chơi tung còn và múa sư tử vùng cao

Tâm điểm thu hút sự tham gia hào hứng nhất trên cánh đồng lễ hội Bủng Kham chính là trò chơi tung còn cổ truyền. Giữa bãi đất phẳng rộng rãi của cánh đồng thôn Nà Nghiều, cây nêu bằng tre vầu cao hơn mười lăm mét được dựng thẳng đứng, trên đỉnh uốn vòng tròn dán giấy hồng điều tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng. Những quả còn hình vuông khâu từ vải màu sặc sỡ, bên trong nhồi hạt bông, hạt thóc được nam thanh nữ tú tung bay vút lên bầu trời xanh. Khi quả còn xuyên thủng vòng giấy hồng điều trên đỉnh cột nêu trong trò chơi tung còn, cả bản làng reo hò đón mừng điềm lành âm dương giao hòa, mùa màng bội thu.

Cùng lúc đó, khắp khoảng sân quanh hồ nước tiên Bủng Kham rộn vang tiếng trống chiêng của các đội múa sư tử dân tộc Tày, Nùng kết hợp biểu diễn võ thuật cổ truyền khỏe khoắn. Bên cạnh múa sư tử và trò chơi tung còn, phần hội còn diễn ra các môn kéo co, đẩy gậy, đánh cờ tướng, lày cỏ và thi giã bánh dày tạo nên bầu không khí thi đua sôi nổi.

Điệu hát Then đàn tính cùng câu Sli câu Lượn giao duyên

Không chỉ sôi động với các trò chơi vận động, lễ hội Bủng Kham vào ngày 12 tháng Giêng còn là ngày hội của âm nhạc dân gian xứ Lạng. Trên sân khấu lễ hội và dưới bóng tre xanh bên bờ hồ, các nghệ nhân người Tày say sưa gảy nhịp đàn tính tẩu ngân vang, cất lên những làn điệu hát Then cổ truyền mượt mà ngợi ca vẻ đẹp quê hương biên cương.

Khi chiều xuống dần trên thung lũng Đại Đồng bên sông Bắc Khê, không gian lễ hội Bủng Kham lại lắng đọng qua những canh hát Sli của đồng bào Nùng và hát Lượn, hát Phong Slư của đồng bào Tày. Từng lời ca đối đáp ứng tác thông minh đã kết nối biết bao tâm hồn đồng điệu, biến ngày hội xuân thành nhịp cầu gìn giữ tiếng nói và thơ ca của các dân tộc vùng Đông Bắc.

Giá trị văn hóa và sức sống trường tồn của lễ hội Bủng Kham

Vượt qua thử thách của thời gian, lễ hội Bủng Kham đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần vô giá của nhân dân huyện Tràng Định và tỉnh Lạng Sơn. Sự hiện diện bền bỉ của lễ hội khẳng định sức sống nội sinh mạnh mẽ của văn hóa bản địa trên vùng đất giàu truyền thống lịch sử gắn liền với chiến công đường số 4 thuộc Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 cũng như truyền thống giữ nước hào hùng từ thuở quần thể di tích ải Chi Lăng.

Niềm tự hào Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ, ngày 08 tháng 06 năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa Lễ hội Lồng Tồng Bủng Kham tại xã Đại Đồng huyện Tràng Định vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dấu mốc này đặt lễ hội Bủng Kham sánh ngang cùng các không gian di sản tín ngưỡng tiêu biểu của cả nước như Khu di tích Phủ Dầy, tạo động lực để cộng đồng bảo vệ cảnh quan hồ nước tiên Bủng Kham, ngôi đền cổ và cánh đồng lễ hội.

Bảo tồn bản sắc nông nghiệp lúa nước người Tày Tràng Định

Công tác bảo tồn lễ hội Bủng Kham luôn được tỉnh Lạng Sơn thực hiện theo nguyên tắc lấy cộng đồng bản địa làm chủ thể trung tâm. Các nghi thức từ lễ cúng thần bằng tiếng Tày cổ, nghi lễ xuống đồng, tục gieo hạt lấy may đến cách làm quả còn và nghệ thuật hát Then, hát Lượn đều được các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ tại xã Đại Đồng huyện Tràng Định. Thông qua hệ thống tư liệu bách khoa trên cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, những giá trị nguyên bản của mùa hội xuân bên sông Bắc Khê được lưu trữ bài bản, góp phần quảng bá hình ảnh mảnh đất và con người xứ Lạng giàu bản sắc.

Mỗi mùa xuân mới lại về trên cánh đồng Nà Nghiều trù phú, khi tiếng đàn tính ngân vang bên làn nước trong xanh của hồ nước tiên Bủng Kham vào ngày 12 tháng Giêng, lễ hội Bủng Kham lại thắp lên niềm tin tươi sáng về một năm mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Trải qua bao thế hệ, di sản hội xuân Lồng Tồng đặc sắc ấy vẫn mãi là mạch nguồn văn hóa tinh thần bất tận, nuôi dưỡng tình yêu quê hương nơi miền biên cương Đông Bắc của Tổ quốc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất