Quần thể di tích ải Chi Lăng - Bức tường thành thép nơi cửa ngõ xứ Lạng
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Trải dài gần hai mươi cây số dọc theo thung lũng đá vôi hùng vĩ nơi cửa ngõ phía nam xứ Lạng, quần thể di tích ải Chi Lăng hiện lên như một bảo tàng lịch sử ngoài trời kỳ vĩ của dân tộc Việt Nam. Được bao bọc bởi hai dãy núi sừng sững và dòng sông Thương Chi Lăng uốn lượn, địa danh lịch sử quốc gia đặc biệt này lưu giữ hàng chục điểm di tích minh chứng cho nghệ thuật quân sự giữ nước độc đáo cùng khát vọng hòa bình muôn thuở.
Địa thế hiểm yếu kiến tạo nên quần thể di tích ải Chi Lăng
Nhìn từ bình đồ địa lý tự nhiên vùng Đông Bắc, quần thể di tích ải Chi Lăng tọa lạc trên địa bàn các xã Chi Lăng, Quang Lang và thị trấn Đồng Mỏ thuộc huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Cấu trúc địa mạo đặc biệt của vùng thung lũng hẹp kẹp giữa hai dãy núi cao đã tạo nên một pháo đài thiên nhiên hiểm trở bậc nhất trên trục giao thông huyết mạch nối liền biên giới phía Bắc với vùng châu thổ sông Hồng.
Thung lũng khép kín giữa hai dãy núi đá
Xét về cấu trúc địa chất và địa mạo, khu vực ải Chi Lăng là một thung lũng hẹp hình bầu dục kéo dài gần 20 km theo hướng Bắc Đông Bắc – Nam Tây Nam với chiều rộng trung bình từ 1 km đến 3 km. Phía tây của thung lũng được chắn ngang bởi dãy núi Cai Kinh hùng vĩ cấu tạo hoàn toàn từ đá vôi kỷ Carbon – Permi với những vách đá dựng đứng cao từ 400 mét đến trên 600 mét, tai mèo sắc nhọn và hệ thống hang động karst chằng chịt. Đối diện ở phía đông là dãy núi Bảo Đài (còn gọi là dãy núi Thái Họa) gồm chuỗi đồi núi đất xen đá cát kết, bột kết trùng điệp nối tiếp nhau tạo thành hai bức trường thành tự nhiên chạy song song ôm trọn lấy lòng thung lũng.
Chảy xuyên qua chính giữa thung lũng hẹp theo chiều Bắc – Nam là dòng sông Thương Chi Lăng bắt nguồn từ vùng núi cao phía bắc đổ xuống đồng bằng Bắc Giang. Sự vận động kiến tạo lâu dài kết hợp với dòng chảy xâm thực đã khiến lòng thung lũng có nhiều gò đồi độc lập nhô lên đột ngột như núi Phượng Hoàng, núi Kỳ Lân, núi Hàm Quỷ và núi Mã Yên, chia cắt mặt bằng thành nhiều ô trũng và hẻm núi liên hoàn. Những giá trị địa mạo karst đá vôi kết hợp trầm tích lục nguyên tại đây hiện là một hợp phần tiêu biểu nằm trong không gian di sản của Công viên địa chất Lạng Sơn.
Vị thế cửa ngõ chiến lược trên con đường thiên lý
Điểm đặc biệt nhất trong cấu trúc địa hình của quần thể di tích ải Chi Lăng là hai đầu Bắc – Nam của thung lũng đều bị các mạch núi đá vôi từ dãy núi Cai Kinh và dãy núi Bảo Đài vươn ra ép sát vào nhau, tạo thành hai nút thắt cổ chai cực kỳ hiểm hóc. Ở đầu phía bắc tại khu vực thôn Quán Thanh là Lũy Ải và núi Quỷ Môn, trong khi ở đầu phía nam tại khu vực thôn Quán Bầu là Ngõ Thề và núi Hàm Quỷ. Con đường thiên lý cổ xưa buộc phải luồn lách qua khe núi hẹp dọc bờ sông Thương Chi Lăng mới có thể tiến từ vùng biên ải Lạng Sơn xuống kinh thành Thăng Long.
Do vị thế yết hầu án ngữ con đường độc đạo cách trung tâm Hà Nội khoảng 105 km về phía đông bắc và cách thành phố Lạng Sơn khoảng 45 km về phía tây nam, cổ nhân xưa đã mệnh danh cửa ải này là Quỷ Môn Quan. Thế đất với hai đầu khép kín như chiếc túi khổng lồ đã biến toàn bộ thung lũng thành một trận địa phòng ngự tự nhiên hoàn hảo, đưa nơi đây trở thành bức tường thành thép bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ của quốc gia Đại Việt suốt chiều dài lịch sử.
| Hạng mục địa danh và di tích | Vị trí tọa độ trong thung lũng | Đặc điểm địa hình và dấu ấn lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|
| Cửa ải Quỷ Môn Quan | Đầu phía bắc thung lũng (xã Chi Lăng) | Khe núi đá vôi khép hẹp án ngữ đường thiên lý, nơi tọa lạc đền Quỷ Môn cổ |
| Di tích Lũy Ải và thành cổ Chi Lăng | Khu vực thôn Quán Thanh và sườn núi đá | Hệ thống tường thành đá hộc xây bịt khe núi từ thời Lý – Trần đến thời Lê |
| Ngọn núi Mã Yên (núi Yên Ngựa) | Giữa cánh đồng lầy xã Chi Lăng | Khối núi đá vôi độc lập hình yên ngựa cao 40 mét, tâm điểm trận đại thắng năm 1427 |
| Núi Phượng Hoàng và núi Kỳ Lân | Phía bắc và trung tâm thung lũng | Các điểm cao tiền tiêu bố trí đài quan sát và lực lượng mai phục chiến lược |
| Đền Chi Lăng và Tượng đài Chiến thắng | Khu vực trung tâm xã Chi Lăng | Công trình tưởng niệm các bậc tiền nhân, tướng sĩ và trưng bày hiện vật lịch sử |
| Ngõ Thề và núi Hàm Quỷ | Đầu phía nam thung lũng (giáp Hữu Lũng) | Cửa khóa phía nam khép kín vòng vây địa hình dài gần 20 km của toàn khu di tích |
Quy hoạch không gian và cấu trúc quần thể di tích ải Chi Lăng
Không chỉ là một danh thắng địa hình đơn lẻ, quần thể di tích ải Chi Lăng là một hệ thống di sản liên hoàn gồm 52 điểm di tích lịch sử, khảo cổ và tín ngưỡng phân bố dày đặc trên địa bàn huyện Chi Lăng. Trong đó, 24 điểm di tích đặc biệt quan trọng đã được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt, tái hiện trọn vẹn cấu trúc phòng tuyến quân sự cổ đại của người Việt.

Hệ thống lũy cổ và các điểm cao khống chế
Khảo sát thực địa dọc theo trục Bắc – Nam của quần thể di tích ải Chi Lăng cho thấy tổ tiên người Việt đã kết hợp tài tình giữa địa hình núi đá tự nhiên với các công trình kiến trúc quân sự nhân tạo như Lũy Ải, thành cổ Chi Lăng, thành Kho và các hào sâu ngập nước. Tại khu vực cửa ngõ phía bắc nơi hai vách núi đá vôi nhô sát ra bờ sông Thương, dấu tích của Lũy Ải vẫn còn hiện diện với bờ tường đá vôi đẽo gọt xếp chồng khít lên nhau dài hàng trăm mét, cao hơn 3 mét và chân lũy rộng tới 6 mét. Phía trên vách núi hiểm trở là di tích thành cổ Chi Lăng và thành Kho, nơi các triều đại phong kiến từng xây dựng đồn trú, tích trữ lương thảo và kiểm soát hoạt động qua lại trên đường thiên lý.
Bước vào lòng thung lũng trung tâm, nổi bật nhất giữa cánh đồng trũng từng là vùng đầm lầy cổ là ngọn núi Mã Yên (núi Yên Ngựa). Đây là ngọn núi đá vôi độc lập có hình dáng giống hệt chiếc yên ngựa chiến với hai đầu nhô cao và phần sống lưng võng xuống ở giữa, chiều dài khoảng 200 mét, chiều rộng 30 mét và cao khoảng 40 mét so với mặt ruộng xung quanh. Cùng với núi Mã Yên, các điểm cao tự nhiên như núi Phượng Hoàng, núi Kỳ Lân, đồi Đông Đồn, đồi Tây Đồn và vách núi Mặt Quỷ tại cửa Quỷ Môn Quan đã hợp thành mạng lưới đài quan sát liên hoàn.
Cụm di tích đền thờ và tượng đài tưởng niệm
Gắn liền với các địa danh lịch sử trong quần thể di tích ải Chi Lăng là hệ thống đền miếu cổ kính và các công trình văn hóa tưởng niệm được nhân dân dựng lên để tri ân công đức các bậc tiền nhân giữ nước. Nằm ngay cửa ải phía bắc dưới chân núi Mặt Quỷ là ngôi đền Quỷ Môn (còn gọi là đền Quán Thanh), một ngôi đền cổ có lịch sử từ thời Lý – Trần thờ các vị thần trấn giữ biên cương và tưởng niệm các danh tướng có công bảo vệ cửa ải. Hàng trăm năm qua, đền Quỷ Môn luôn là điểm tựa tâm linh thiêng liêng của cư dân vùng biên và những đoàn sứ bộ Đại Việt trên hành trình đi sứ cầu hòa hiếu.
Tại khu vực trung tâm thung lũng nhìn thẳng ra cánh đồng núi Mã Yên và dòng sông Thương Chi Lăng là cụm công trình Tượng đài Chiến thắng Chi Lăng, Nhà trưng bày Chiến thắng Chi Lăng và ngôi Đền Chi Lăng uy nghiêm. Tượng đài Chiến thắng được xây dựng trên đỉnh đồi cao với hình tượng người chiến sĩ nghĩa quân Lam Sơn giương cao vũ khí, trong khi Nhà trưng bày lưu giữ hàng trăm hiện vật khảo cổ học quý giá như mũi giáo đồng, kiếm sắt, mũi tên đồng, đạn đá và gốm sứ cổ. Đặc biệt, ngôi Đền Chi Lăng trên thế đất tựa núi nhìn sông với kiến trúc gỗ lim truyền thống và hồ điều hòa hình thanh kiếm dựng đứng đã trở thành không gian văn hóa tâm linh trang trọng để hậu thế dâng hương tưởng nhớ các anh hùng dân tộc.
Trang sử giữ nước hào hùng tại quần thể di tích ải Chi Lăng
Trải qua hơn một thiên niên kỷ dựng nước và giữ nước, quần thể di tích ải Chi Lăng đã chứng kiến hàng chục cuộc đọ sức lịch sử nhằm bảo vệ nền độc lập tự chủ của dân tộc Việt Nam. Mỗi ngọn núi, khúc sông tại đây đều gắn liền với tên tuổi các vị hoàng đế, danh tướng kiệt xuất và các thủ lĩnh dân tộc thiểu số bản địa xứ Lạng.

Khí phách độc lập từ thời Tiền Lê đến Lý Trần
Theo biên niên sử chính thống của dân tộc, dấu ấn quân sự đầu tiên tại quần thể di tích ải Chi Lăng diễn ra vào mùa xuân năm Tân Tỵ (981), khi vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn) trực tiếp chỉ huy quân dân Đại Cồ Việt bố trí trận địa mai phục tại cửa ải Chi Lăng, đánh bại đạo quân của Hầu Nhân Bảo và giữ vững nền độc lập non trẻ sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Bước sang thế kỷ XI dưới triều đại nhà Lý, vùng đất hiểm yếu này tiếp tục trở thành tuyến phòng thủ tiền tiêu vững chắc trong cuộc kháng chiến chống Tống trên phòng tuyến Chi Lăng năm 1076 – 1077 do Thái úy Lý Thường Kiệt hoạch định chiến lược.
Trong cuộc kháng chiến bảo vệ biên cương thời Lý, phò mã Thân Cảnh Phúc – vị thủ lĩnh người Tày vùng giáp Động Giáp xứ Lạng – đã vận dụng thông thuộc địa hình rừng núi dãy núi Cai Kinh và cửa Quỷ Môn Quan để tổ chức thế trận du kích tiêu hao sinh lực đối phương, phối hợp nhịp nhàng với đại quân triều đình giữ vững phòng tuyến sông Như Nguyệt. Đến thế kỷ XIII dưới thời nhà Trần, trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông năm 1285 và 1288 dưới sự chỉ huy tối cao của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, quân dân Đại Việt cùng các nghĩa sĩ bản địa xứ Lạng như Nguyễn Thế Lộc đã nhiều lần chặn đánh quyết liệt tại ải Chi Lăng, góp phần làm nên hào khí Đông A bất diệt.
Đại thắng mùa thu năm 1427 và khát vọng hòa bình
Đỉnh cao chói lọi nhất làm rạng danh quần thể di tích ải Chi Lăng trong lịch sử quân sự Việt Nam chính là chiến thắng Chi Lăng 1427 diễn ra vào ngày 20 tháng 9 năm Đinh Mùi (tức ngày 10 tháng 10 năm 1427). Khi mười vạn viện binh do Tổng binh Liễu Thăng dẫn đầu tiến qua biên giới phía Bắc nhằm giải vây cho thành Đông Quan, Bình Định Vương Lê Lợi – tức vua Lê Thái Tổ – cùng nhà tư tưởng quân sự kiệt xuất Nguyễn Trãi đã cử các danh tướng Lê Sát, Lưu Nhân Chú, Trần Lựu lên phối hợp cùng đội quân bản địa của tướng quân Hoàng Đại Huề thiết lập đại trận đồ mai phục dọc thung lũng Chi Lăng.
Bằng chiến thuật nhử địch đầy mưu lược của tướng giữ ải Trần Lựu từ cửa Pha Lũy về cửa Quỷ Môn Quan, nghĩa quân Lam Sơn đã dẫn dụ đạo kỵ binh tiên phong của đối phương lọt sâu vào vùng đầm lầy dưới chân núi Mã Yên và tiêu diệt chủ tướng Liễu Thăng, tạo bước ngoặt quyết định tiến tới Hội thề Đông Quan tháng 12 năm 1427. Điều làm nên tầm vóc vĩ đại của chiến thắng Chi Lăng chính là tư tưởng nhân nghĩa và chủ nghĩa yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam được kết tinh trong áng thiên cổ hùng văn Bình Ngô đại cáo – chủ động mở đường hiếu sinh, cấp thuyền cấp ngựa cho đối phương về nước để dập tắt muôn đời chiến tranh, mở nền thái bình vạn thuở.
- Địa hình quân sự độc đạo: Thung lũng bầu dục dài gần 20 km kẹp giữa dãy núi Cai Kinh và dãy núi Bảo Đài cùng dòng sông Thương Chi Lăng.
- Hai cửa khóa chiến lược: Cửa Quỷ Môn Quan cùng Lũy Ải ở phía bắc và Ngõ Thề cùng núi Hàm Quỷ ở phía nam khép kín thế trận tự nhiên.
- Tâm điểm lịch sử tiêu biểu: Ngọn núi Mã Yên giữa cánh đồng lầy, thành cổ Chi Lăng, núi Phượng Hoàng, núi Kỳ Lân và ngôi đền Quỷ Môn cổ kính.
- Biểu tượng nhân nghĩa hòa bình: Nơi ghi dấu chiến công của các triều đại Tiền Lê, Lý, Trần, Hậu Lê vì độc lập dân tộc và nền hòa bình bền vững.
Giá trị di sản trường tồn của quần thể di tích ải Chi Lăng
Không chỉ là một chiến trường cổ lưu danh trong sử sách, quần thể di tích ải Chi Lăng còn chứa đựng tầng văn hóa khảo cổ tiền sử hàng vạn năm tuổi cùng cảnh quan nông nghiệp sinh thái trù phú. Sự hòa quyện giữa di sản lịch sử quốc gia đặc biệt và nhịp sống thanh bình đương đại đã tạo nên sức sống trường tồn cho vùng đất Chi Lăng.
Di chỉ khảo cổ tiền sử và văn hóa bản địa
Ẩn sâu trong các mái đá và hang động đá vôi thuộc dãy núi Cai Kinh nằm trong phạm vi quần thể di tích ải Chi Lăng như hang Lạng Nắc, hang Dơi, hang Gió là những di chỉ khảo cổ học tiền sử vô cùng giá trị. Tại đây, các nhà khảo cổ học đã khai quật được hàng loạt công cụ đá ghè đẽo, rìu đá mài lưỡi, dấu vết bếp lửa cổ, xương răng động vật hóa thạch và vỏ nhuyễn thể thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn – Mai Pha có niên đại cách ngày nay từ 10.000 đến 4.000 năm, chứng minh thung lũng sông Thương tại Chi Lăng là chiếc nôi cư trú liên tục của người Việt cổ.
Ghi nhận những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, quân sự, khảo cổ học và văn hóa danh thắng, ngày 10 tháng 10 năm 2020, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1568/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích lịch sử Chi Lăng là Di tích quốc gia đặc biệt. Hằng năm, vào ngày 10 tháng 10 dương lịch và dịp đầu xuân mới, nhân dân các dân tộc Tày, Nùng, Kinh trên địa bàn huyện lại long trọng tổ chức lễ hội truyền thống tại Đền Chi Lăng và đền Quỷ Môn, kết hợp trình diễn dân ca và giáo dục truyền thống yêu nước, nhân nghĩa cho thế hệ trẻ.
Bảo tồn di sản gắn với sinh thái vùng Chi Lăng
Ngày nay, trên những vách núi đá vôi dựng đứng của dãy núi Cai Kinh từng chứng kiến bao biến thiên lịch sử trong quần thể di tích ải Chi Lăng, màu xanh trù phú của những vườn cây ăn quả đặc sản đã phủ kín sườn đồi. Chính chất đất phong hóa giàu khoáng chất trên các hốc đá vôi cùng biên độ nhiệt ngày đêm lớn của thung lũng Chi Lăng đã nuôi dưỡng nên thương hiệu na Chi Lăng Lạng Sơn nổi tiếng cả nước với quả to tròn, mắt nở rộng, thịt trắng ngần và vị ngọt thanh đậm đà. Bên cạnh đó, các xã vùng thung lũng lân cận trong huyện còn gìn giữ sản vật cao khô Vạn Linh làm từ gạo bao thai truyền thống phơi sương nắng tự nhiên. Công tác quy hoạch bảo tồn tôn tạo thành cổ Chi Lăng, núi Mã Yên, Lũy Ải gắn liền với bảo vệ cảnh quan địa chất đang được tỉnh Lạng Sơn triển khai đồng bộ, gìn giữ trọn vẹn không gian lịch sử thiêng liêng cho muôn đời sau.
Dòng sông Thương Chi Lăng vẫn êm đềm trôi giữa hai dãy núi đá vôi sừng sững, ôm ấp ngọn núi Mã Yên và cửa Quỷ Môn Quan cổ kính như lời nhắc nhớ bất tận về bản lĩnh giữ nước và tâm hồn yêu chuộng hòa bình của dân tộc tại quần thể di tích ải Chi Lăng. Để tiếp tục tra cứu hệ thống hồ sơ bách khoa chuẩn xác về các di tích quốc gia đặc biệt, danh nhân lịch sử và di sản văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập cổng thông tin điện tử Lạng Sơn NSSC nhằm khám phá trọn vẹn chiều sâu văn hiến xứ Lạng.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.
Bài liên quan
Đền Mẫu Đồng Đăng - Chốn linh từ kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu nơi biên ải
Đền Mẫu Đồng Đăng tại huyện Cao Lộc, Lạng Sơn là ngôi cổ tự thờ Phật và Thánh Mẫu uy nghiêm, lưu giữ kiến trúc năm gian thờ cùng văn bia cổ thời Nguyễn.
Động Nhị Thanh Lạng Sơn - Kiệt tác hang động văn hiến bên suối Ngọc Tuyền
Động Nhị Thanh Lạng Sơn tại phường Tam Thanh quy tụ dòng suối Ngọc Tuyền trong vắt, chùa Tam Giáo cổ kính và hệ thống văn bia ma nhai của danh sĩ Ngô Thì Sĩ.
Động Tam Thanh Lạng Sơn - Tuyệt tác chùa trong động đệ nhất xứ Lạng
Động Tam Thanh Lạng Sơn được mệnh danh là Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng với kiến trúc chùa trong động cổ kính, phù điêu Phật A Di Đà và hệ thống văn bia Ma Nhai.



