Bỏ qua đến nội dung

Di sản nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn - Bình minh thời đại đá mới trong lòng núi đá xứ Lạng

Hình thành và phát triển rực rỡ cách ngày nay từ mười một ngàn đến bảy ngàn năm trong các hang động đá vôi vùng Bắc Sơn và Bình Gia tỉnh Lạng Sơn, nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn đánh dấu cuộc cách mạng kỹ thuật sơ kỳ thời đại Đá mới với công cụ rìu mài lưỡi và đồ gốm thô sơ nhất Đông Nam Á.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Khối núi đá vôi và hang động tiền sử thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn tại tỉnh Lạng Sơn

Ẩn sâu dưới những mái đá và vòm hang trầm tích của vùng núi xứ Lạng, nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn mở ra cánh cửa bước vào thế giới của những cộng đồng cư dân bản địa đầu tiên làm chủ kỹ thuật mài đá từ thuở bình minh hậu băng hà. Từng lớp vỏ ốc núi ken dày cùng những mảnh đá phiến khắc rãnh lõm song hành đã kể lại hành trình thích ứng kỳ diệu của con người trước biến đổi khí hậu hàng vạn năm về trước.

Lịch sử phát hiện và phân bố của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn

Để nhận diện trọn vẹn tầm vóc khoa học quốc tế của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn, cần ngược dòng lịch sử về những thập niên đầu thế kỷ XX — thời điểm những nhát cuốc khảo cổ đầu tiên tại vùng núi đá vôi Lạng Sơn đã làm chấn động giới nhân học và cổ sinh học toàn cầu.

Hành trình phát hiện và nghiên cứu khảo cổ học

Vào năm 1906, nhà địa chất và cổ sinh vật học người Pháp là Henri Mansuy trong quá trình khảo sát địa chất tại vùng núi đá vôi huyện Bắc Sơn và huyện Bình Gia (tỉnh Lạng Sơn) đã lần đầu tiên phát hiện di chỉ hang động tiền sử tại hang Phố Bình Gia cùng nhiều công cụ đá mài lưỡi và di cốt người cổ. Nhận thấy tiềm năng khảo cổ học đặc biệt to lớn của vùng đất này, từ năm 1923 đến năm 1925, Henri Mansuy cùng nữ khảo cổ học nổi tiếng Madeleine Colani đã tiến hành hàng loạt đợt điều tra, thám sát và khai quật quy mô lớn tại gần năm mươi hang động và mái đá thuộc khối núi đá vôi Bắc Sơn, công bố các chuyên khảo khoa học bằng tiếng Pháp và chính thức xác lập thuật ngữ quốc tế "Văn hóa Bắc Sơn" (Culture Bacsonienne / Bacsonian culture) trên bản đồ tiền sử thế giới.

Sau ngày đất nước giành được độc lập, từ thập niên 1960 đến đầu thế kỷ XXI, các thế hệ nhà khoa học thuộc Viện Khảo cổ học Việt Nam, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn) và Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn đã tiếp tục tiến hành nhiều đợt điều tra, phúc tra và khai quật mới theo phương pháp địa tầng học hiện đại cùng kỹ thuật định tuổi phóng xạ carbon ($C^{14}$).

Không gian phân bố tại các thung lũng đá vôi

Không gian phân bố cốt lõi của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn nằm trọn trong khu vực khối núi đá vôi (karst) hùng vĩ Bắc Sơn – Bình Gia – Văn Quan – Hữu Lũng – Chi Lăng thuộc tỉnh Lạng Sơn và lan tỏa sang vùng Võ Nhai (tỉnh Thái Nguyên), hiện nay là vùng lõi di sản của Công viên địa chất Lạng Sơn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu. Trên nền địa tầng đá vôi hệ tầng Bắc Sơn hình thành từ kỷ Carbon – Permi cách đây hàng trăm triệu năm, quá trình phong hóa và xâm thực của nước mưa nhiệt đới đã kiến tạo nên hàng ngàn thung lũng karst khép kín (tiêu biểu là thung lũng Bắc Sơn), những dòng suối ngầm cùng hệ thống hang động khô ráo phân bố ở độ cao từ vài mét đến vài chục mét so với mặt thung lũng.

Nằm liền kề với không gian của cư dân Bắc Sơn tại huyện Bình Gia chính là quần thể di chỉ khảo cổ hang Thẩm Khuyên Thẩm Hai (xã Tân Văn, huyện Bình Gia, cách danh thắng thác Đăng Mò Bình Gia không xa) — nơi lưu giữ hóa thạch răng người đứng thẳng (Homo erectus) và vượn khổng lồ (Gigantopithecus) có niên đại hàng trăm ngàn năm trước, minh chứng rằng vùng đất Lạng Sơn là cái nôi sinh tụ liên tục của loài người từ thời đại Đá cũ sang thời đại Đá mới.

Tính đến nay, các nhà khảo cổ học đã thống kê và lập hồ sơ khoa học cho hơn 55 di chỉ hang động và mái đá thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn, trong đó có tới gần 50 di chỉ tập trung dày đặc tại hai huyện Bắc Sơn và Bình Gia (như hang Phố Bình Gia, hang Kéo Lèng, hang Lạng Nắc, hang Khắc Kiệm, hang Nà Chè, hang Cưỡi, hang Dơi, hang Lai Ta) và mở rộng tới một số hang động vùng thị xã Lạng Sơn như khu vực động Tam Thanh Lạng Sơn.

Cửa hang động đá vôi tiền sử giữa thung lũng karst thuộc không gian nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn tại Lạng Sơn
Cửa hang động đá vôi tiền sử giữa thung lũng karst thuộc không gian nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn tại Lạng Sơn

Kỹ thuật chế tác công cụ của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn

Đóng góp vĩ đại nhất đưa nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn trở thành một cuộc cách mạng kỹ thuật trong lịch sử tiền sử Đông Nam Á chính là sự ra đời và phổ biến rộng rãi của kỹ thuật mài đá kết hợp với sự xuất hiện của những đồ gốm thô đầu tiên.

Rìu mài lưỡi Bắc Sơn và dấu Bắc Sơn độc bản

Nếu như ở các giai đoạn trước đó (như văn hóa Sơn Vi hay văn hóa Hòa Bình), người nguyên thủy chủ yếu chỉ biết ghè đẽo một mặt hoặc hai mặt những hòn cuội sông suối để tạo ra công cụ chặt thô, công cụ hình hạnh nhân hay hình đĩa có rìa lưỡi gồ ghề, thì cư dân thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn đã tạo ra một bước nhảy vọt về tư duy kỹ thuật: lựa chọn những hòn cuội đá lửa, đá trầm tích biến chất hoặc đá phun trào có độ cứng cao, ghè đẽo tạo dáng thuôn dài vừa tay cầm rồi mài nhẵn hai mặt ở phần rìa lưỡi để tạo nên lưỡi cắt sắc bén, cân đối.

Sự xuất hiện của rìu Bắc Sơn đã làm tăng năng suất lao động của người nguyên thủy lên gấp nhiều lần: thay vì chỉ chặt đập thô sơ, chiếc rìu có lưỡi mài nhẵn và sắc cho phép cư dân Bắc Sơn đốn hạ cây gỗ lớn trong rừng nhiệt đới, tre nứa để dựng lều trại, chế tác vũ khí săn bắt và phát quang thung lũng phục vụ nông nghiệp sơ khai.

Dấu Bắc Sơn là những viên đá cuội hoặc đá phiến thạch sét có tính chất hơi ráp và mềm, trên bề mặt có một hoặc nhiều cặp rãnh vũm chạy song song với nhau, chiều dài rãnh khoảng vài xen-ti-mét và mặt cắt ngang hình chữ U.

Đồ gốm thô sơ nhất Đông Nam Á và công cụ xương

Không chỉ làm chủ kỹ thuật mài đá, cư dân nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn còn là những người đầu tiên trong lịch sử tiền sử Việt Nam và Đông Nam Á phát minh ra kỹ thuật chế tạo đồ gốm thô đan mẫu (gốm văn thừng sơ khai) — một phát minh vĩ đại biến đổi bản chất hóa học của đất sét thông qua sức nóng của ngọn lửa.

Đặc trưng của đồ gốm thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn là được nặn hoàn toàn bằng tay (hoặc đắp thêm theo khuôn đan bằng tre nứa) từ đất sét pha nhiều cát hạt thô và bã thực vật, thành gốm dày, xương gốm có màu xám đen hoặc nâu đỏ không đều do được nung trực tiếp ngoài trời ở nhiệt độ còn thấp (khoảng 500 đến 600 độ C).

Nhóm di vật / Di cốt khảo cổĐặc điểm chất liệu & Kỹ thuật chế tácDi chỉ phát hiện tiêu biểu tại Lạng SơnÝ nghĩa khoa học đối với Tiền sử Đông Nam Á
Rìu Bắc Sơn (Rìu mài lưỡi)Đá cuội trầm tích/phun trào, ghè đẽo thân và mài nhẵn hai mặt phần rìa lưỡiHang Phố Bình Gia, hang Kéo Lèng, hang Khắc Kiệm, hang Lạng NắcBiểu tượng mở đầu cuộc cách mạng kỹ thuật sơ kỳ Đá mới (11.000–7.000 năm BP)
Dấu Bắc Sơn (Bàn mài có rãnh)Đá phiến thạch sét hạt mịn hoặc đá cát kết, có các cặp rãnh đôi hình chữ UPhân bố hầu khắp hơn 50 di chỉ hang động tại huyện Bắc Sơn và Bình GiaHiện vật định danh độc bản dùng để chuốt nhẵn công cụ xương, tre gỗ và mài đá
Công cụ xương, sừng và vỏ nhuyễn thểXương ống và sừng thú rừng được chẻ, mài thành mũi nhọn, đục, dùi, dao cắtHang Lai Ta, hang Kéo Lèng, hang Dơi, mái đá NgườmMinh chứng sự đa dạng hóa công cụ lao động phục vụ săn bắt và chế tác da thú
Đồ gốm thô đan mẫu (Gốm văn thừng)Đất sét pha cát thô và bã thực vật, nặn tay theo khuôn đan, nung độ nhiệt 550°CHang Lạng Nắc, hang Nà Chè, hang Cưỡi (huyện Bắc Sơn, Bình Gia)Một trong những trung tâm phát minh ra đồ gốm sớm nhất Việt Nam và Đông Nam Á
Hiện vật trang sức & Nghệ thuật nguyên thủyVỏ ốc biển xuyên lỗ làm chuỗi hạt, đất sét nung khắc vạch hình mặt người/thúHang Cưỡi, hang Nà Chè, hang Phố Bình GiaPhản ánh sự hình thành tư duy thẩm mỹ, tín ngưỡng và giao lưu trao đổi xa với vùng biển
Di cốt cổ nhân học (Người cổ Bắc Sơn)Hơn 100 hộp sọ và khung xương người tiền sử chôn trong tầng văn hóa ốc suốiHang Phố Bình Gia, hang Kéo Lèng, hang Lạng Nắc, hang Khắc KiệmXác lập nguồn gốc đại chủng Australo-Negroid chuyển tiếp sang Mongoloid cổ

Đời sống cư dân nguyên thủy thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn

Bên cạnh kho tàng công cụ đá và gốm phong phú, tầng văn hóa dày hàng mét chứa vỏ ốc suối và những ngôi mộ cổ trong các hang động Lạng Sơn đã giúp các nhà khoa học tái dựng sinh động đời sống kinh tế, xã hội, tín ngưỡng và diện mạo nhân chủng của chủ nhân nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn.

Đời sống săn bắt hái lượm và nông nghiệp sơ khai

Phân tích cấu trúc tầng văn hóa tại các hang động Bắc Sơn — vốn là những lớp tích tụ dày từ một đến ba mét gồm hàng triệu vỏ ốc núi (Cyclophorus) và ốc suối (Melania) bị đập vỡ phần trôn ốc trộn lẫn với tro bếp, than củi và xương răng động vật — cho thấy cư dân nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn có đời sống định cư tương đối lâu dài trong các hang đá và mái đá.

Đặc biệt, giới khảo cổ học Việt Nam và quốc tế đều nhận định rằng chính tại các thung lũng bằng phẳng, màu mỡ giữa các dãy núi đá vôi như thung lũng Bắc Sơn và thung lũng Bình Gia, chủ nhân nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn với chiếc rìu Bắc Sơn và cuốc đá trong tay đã bắt đầu thực hành nông nghiệp trồng trọt sơ khai (thuần hóa các loài cây lấy củ như khoai sọ, củ từ và các loài cây có hạt, cây bầu bí).

Đời sống tinh thần, thẩm mỹ và tín ngưỡng của người Bắc Sơn cũng đạt tới những bước phát triển đáng kinh ngạc.

Giá trị nhân chủng học của di cốt người cổ Bắc Sơn

Một trong những đóng góp vô giá của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn đối với khoa học nhân học thế giới là việc phát hiện bộ sưu tập di cốt người tiền sử đồ sộ nhất Đông Nam Á lục địa, với hơn một trăm cá thể (trong đó có hơn hai mươi hộp sọ còn khá nguyên vẹn) được tìm thấy tại hang Phố Bình Gia, hang Kéo Lèng, hang Lạng Nắc, hang Khắc Kiệm, hang Minh Lệ.

Kết quả đo đạc hình thái sọ học của các nhà nhân học cho thấy cư dân nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn bao gồm hai thành phần nhân chủng chính cùng chung sống và hòa huyết với nhau: một nhóm mang đặc điểm đại chủng Australo-Negroid (Melanesien / Indonesian cổ với sọ dài, mũi rộng, gờ mày nổi rõ) và một nhóm mang rõ những nét đặc trưng của đại chủng Mongoloid cổ phương Nam (với khuôn mặt rộng và phẳng hơn, gò má hơi nhô).

Không gian bảo tồn di sản địa chất và khảo cổ học tại vùng núi đá vôi Bắc Sơn tỉnh Lạng Sơn
Không gian bảo tồn di sản địa chất và khảo cổ học tại vùng núi đá vôi Bắc Sơn tỉnh Lạng Sơn

Giá trị di sản trường tồn của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn

Trải qua một vạn năm lịch sử, những giá trị khảo cổ và nhân văn của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn vẫn được bảo tồn sống động trong lòng di sản thiên nhiên – văn hóa của tỉnh Lạng Sơn đương đại.

Trụ cột khảo cổ của Công viên địa chất Lạng Sơn

Trong hồ sơ khoa học trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc công nhận Công viên địa chất Lạng Sơn là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, hệ thống hơn 50 di chỉ hang động của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn cùng với quần thể di chỉ khảo cổ hang Thẩm Khuyên Thẩm Hai được đánh giá là một trong những trụ cột di sản có giá trị nổi bật toàn cầu.

Ngày nay, trên chính mảnh đất từng là nơi cư trú của người nguyên thủy Bắc Sơn, đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Dao vẫn tiếp nối cuộc sống thanh bình giữa những thung lũng đá vôi tại làng du lịch văn hóa Quỳnh Sơn và quần thể Khu di tích khởi nghĩa Bắc Sơn.

Giải đáp câu hỏi thường gặp về nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn

Dưới đây là phần tổng hợp và giải đáp ngắn gọn những câu hỏi khoa học thường gặp nhất xoay quanh nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn tại tỉnh Lạng Sơn.

Khung niên đại và phân kỳ khảo cổ học

Theo kết quả phân tích định tuổi phóng xạ carbon ($C^{14}$) và địa tầng học hiện đại của Viện Khảo cổ học Việt Nam, nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn có niên đại cách ngày nay khoảng từ 11.000 năm đến 7.000 năm, thuộc giai đoạn sơ kỳ thời đại Đá mới (Early Neolithic), kế tiếp ngay sau nền văn hóa Hòa Bình trong tiến trình tiền sử Việt Nam.

Hai loại hình công cụ đá định danh đặc trưng

Hai hiện vật tiêu biểu nhất định danh cho nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn trên bản đồ khảo cổ học thế giới là: (1) Rìu Bắc Sơn (rìu đá cuội được ghè đẽo tạo dáng và mài nhẵn hai mặt ở phần rìa lưỡi) và (2) Dấu Bắc Sơn (những viên đá phiến thạch sét hoặc cát kết có các cặp rãnh vũm chạy song song dùng làm bàn mài chuốt nhẵn công cụ xương, tre gỗ và đá).

Những di chỉ hang động tiêu biểu tại Lạng Sơn

Các di chỉ tiêu biểu nhất của nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn tập trung chủ yếu tại vùng núi đá vôi hai huyện Bắc Sơn và Bình Gia (tỉnh Lạng Sơn), nổi bật là hang Phố Bình Gia (di chỉ đầu tiên được Henri Mansuy phát hiện năm 1906), hang Kéo Lèng, hang Lạng Nắc, hang Khắc Kiệm, hang Nà Chè, hang Cưỡi, hang Dơi và hang Lai Ta.

Nguồn sử liệu và tài liệu tham khảo chính thống

  • Các công trình khảo cổ học tiền sử Bắc Sơn của Henri Mansuy và Madeleine Colani (Stations préhistoriques de Somron-Seng et de Longprao / La civilisation néolithique du massif de Bac-Son, Viễn Đông Bác cổ Pháp — EFEO, 1906–1925).
  • Văn hóa Bắc Sơn (Hà Văn Tấn, Nguyễn Khắc Sử, Trình Năng Chung — Viện Khảo cổ học Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội): Công trình tổng kết toàn diện các cuộc khai quật, niên đại $C^{14}$ và cổ nhân học Bắc Sơn.
  • Hồ sơ khoa học Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn và tư liệu trưng bày chuyên đề Tiền sử tại Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn.

Mang trong mình thông điệp từ bình minh của lịch sử nhân loại cách đây một vạn năm, nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn mãi là niềm tự hào to lớn của ngành khảo cổ học Việt Nam và là viên ngọc quý trong kho tàng di sản Công viên địa chất toàn cầu xứ Lạng. Trên hành trình số hóa và lan tỏa tri thức văn hóa – lịch sử bản địa, chuyên trang Lạng Sơn NSSC trân trọng giới thiệu hệ thống tư liệu khoa học chuẩn xác về nền văn hóa tiền sử Bắc Sơn tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất