Bỏ qua đến nội dung

Động Tam Thanh Lạng Sơn - Tuyệt tác chùa trong động đệ nhất xứ Lạng

Ẩn mình trong dãy núi đá vôi hình đàn voi phủ phục giữa lòng phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn, động Tam Thanh Lạng Sơn từ lâu đã đi vào ca dao dân tộc và được cổ nhân tôn vinh là Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Không gian thạch nhũ kỳ ảo và kiến trúc thờ tự bên trong động Tam Thanh Lạng Sơn

Ẩn mình trong dãy núi đá vôi hình đàn voi phủ phục giữa lòng phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn, động Tam Thanh Lạng Sơn từ lâu đã đi vào ca dao dân tộc và được cổ nhân tôn vinh là Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng. Danh thắng là sự giao hòa kỳ diệu giữa hang động thạch nhũ karst hàng triệu năm tuổi với ngôi chùa Tam Thanh cổ kính trong lòng đá, nơi lưu giữ bức phù điêu Phật A Di Đà thế kỷ XVII cùng kho tàng văn bia Ma Nhai vô giá.

Địa mạo karst và cội nguồn danh thắng động Tam Thanh Lạng Sơn

Tọa lạc ở phía tây bắc trung tâm đô thị tỉnh lỵ xứ Lạng, động Tam Thanh Lạng Sơn là hạt nhân cảnh quan tiêu biểu thuộc quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Nhị – Tam Thanh, núi Tô Thị và thành Nhà Mạc. Quá trình tiến hóa địa chất lâu dài của khối đá vôi cổ đại kết hợp với lịch sử định danh từ thời Lê – Mạc đã tạo nên vị thế văn hóa đặc sắc cho danh thắng này.

Quá trình kiến tạo hang đá vôi hình đàn voi

Xét dưới góc độ địa chất học và địa mạo karst, động Tam Thanh Lạng Sơn hình thành trong khối núi đá vôi thuộc hệ tầng Bắc Sơn có niên đại kỷ Carbon – Permi cách ngày nay khoảng 250 đến 300 triệu năm. Khối núi đá vôi tại phường Tam Thanh không dựng đứng thành bức tường liền mạch mà bị quá trình phong hóa hòa tan tách thành những quả núi thấp nối tiếp nhau nằm trên mặt đồng cỏ bằng phẳng, nhìn từ xa giống hệt một đàn voi đang phủ phục trên thảm cỏ xanh. Chính vì hình dáng tự nhiên sinh động ấy, người dân địa phương và thư tịch cổ còn gọi dãy núi chứa hang động này là núi Phục Tượng.

Trải qua hàng triệu năm vận động nâng lên của vỏ Trái Đất kết hợp với sự thay đổi mực nước ngầm trong thung lũng Lạng Sơn, dòng chảy ngầm xuyên qua các khe nứt kiến tạo trong lòng núi Phục Tượng đã bào mòn và hòa tan đá vôi canxi cacbonat để tạo thành hệ thống hang động xuyên sơn dài hơn 500 mét. Cửa chính của hang nằm ở lưng chừng sườn núi phía đông ở độ cao khoảng 20 mét so với chân núi, được dẫn lên bởi 30 bậc đá đẽo gọt thẳng vào sườn núi đá vôi dưới bóng những gốc cây cổ thụ rợp mát. Những giá trị địa chất, cổ sinh và thạch nhũ tiêu biểu tại hang động hiện là một điểm di sản quan trọng nằm trong mạng lưới Công viên địa chất Lạng Sơn.

Vị thế Đệ nhất bát cảnh trong lịch sử xứ Lạng

Trong dòng chảy lịch sử văn hóa dân tộc, tên gọi Tam Thanh vốn bắt nguồn từ triết lý Đạo giáo cổ truyền thờ Tam Thanh (Ngọc Thanh, Thượng Thanh và Thái Thanh), khi nơi đây ban đầu là chốn tu tiên thanh tịnh trong hang đá tự nhiên từ thời Lý – Trần. Đến thời Lê sơ và thời Mạc – Lê Trung Hưng (thế kỷ XVI – XVII), khi Phật giáo và tín ngưỡng dân gian phát triển mạnh mẽ tại trấn Lạng Sơn, ngôi chùa trong hang được mở rộng và mang tên chữ là Thanh Thiền tự (ngôi chùa thiền định thanh tịnh giữa non xanh). Sự dung hợp hài hòa giữa Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo theo tinh thần Tam giáo đồng nguyên đã in đậm dấu ấn trong cách bài trí không gian thờ tự của di tích.

Bước sang cuối thế kỷ XVIII, khi danh nhân văn hóa Ngô Thì Sĩ (1726 – 1780) lên nhậm chức Đốc trấn Lạng Sơn từ năm 1777 đến năm 1780, ông đã dành nhiều tâm huyết khảo cứu thiên nhiên biên ải, phát hiện thêm động Nhị Thanh Lạng Sơn nằm cách đó khoảng một cây số và quy hoạch tôn tạo toàn bộ cụm thắng cảnh. Trong các tác phẩm thơ văn và bi ký của mình cùng ghi chép trong bộ địa chí Đại Nam nhất thống chí, các bậc học giả xưa đã bình chọn tám cảnh đẹp tiêu biểu của trấn Lạng Sơn (Trấn doanh bát cảnh), trong đó động Tam Thanh Lạng Sơn được suy tôn đứng đầu danh sách với danh hiệu Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng, gắn liền với câu ca dao quen thuộc về phố Kỳ Lừa, nàng Tô Thị và ngôi chùa Tam Thanh cổ kính.

Hạng mục không gian và di vậtVị trí phân bố trong di tíchĐặc điểm kiến trúc, địa mạo và giá trị lịch sử tiêu biểu
Cửa động và bậc đá cổSườn phía đông núi Phục TượngGồm 30 bậc đá đẽo vào sườn núi dẫn lên vòm cửa hang cao khoảng 8 mét
Không gian chùa Tam ThanhKhoang hang ngoài và trung tâmNgôi Thanh Thiền tự tận dụng vòm đá tự nhiên làm điện thờ Tam Bảo, Thánh Mẫu
Bức phù điêu Phật A Di ĐàVách đá bên trái trong lòng độngTượng Phật tạc nổi trực tiếp vào vách đá vôi thế kỷ XVII trong khung lá bồ đề
Hệ thống văn bia Ma NhaiHai bên vách đá từ cửa vào độngHàng chục bài thơ, văn bia chữ Hán và chữ Nôm khắc trên đá từ năm 1677
Dòng nước ngầm hồ Âm TyKhu vực trung tâm và hạ lưu độngHồ nước ngầm trong vắt quanh năm không cạn, phản chiếu vòm thạch nhũ rủ xuống
Hai giếng trời cửa Thông ThiênPhía cuối động xuyên qua đỉnh núiHai khoảng mở tự nhiên trên trần hang đón ánh sáng mặt trời và cây xanh vào động

Hệ thống thạch nhũ và cảnh quan trong động Tam Thanh Lạng Sơn

Bước qua vòm cửa đá rêu phong, không gian bên trong động Tam Thanh Lạng Sơn mở ra một thế giới thạch nhũ kỳ ảo được thiên nhiên miệt mài điêu khắc qua hàng vạn năm nhỏ giọt của nước ngầm giàu khoáng chất. Cấu trúc lòng hang phân chia thành ba khu vực rõ rệt gồm Thượng động, Trung động và Hạ động với sự biến chuyển ánh sáng vô cùng ấn tượng.

Không gian thạch nhũ kỳ ảo và kiến trúc thờ tự bên trong động Tam Thanh Lạng Sơn
Không gian thạch nhũ kỳ ảo và kiến trúc thờ tự bên trong động Tam Thanh Lạng Sơn

Ba tầng hang động và giếng trời chiếu sáng

Khác với những hang động ngầm tối tăm nằm sâu dưới lòng đất, động Tam Thanh Lạng Sơn sở hữu cấu trúc thông thoáng tự nhiên nhờ vòm trần cao rộng từ 15 mét đến gần 30 mét và hai khoảng giếng trời tự nhiên ở cuối hang được gọi là cửa Thông Thiên (cửa lên trời) và cửa Phong Sơn. Khi bước từ cửa chính qua không gian điện thờ ngoài cùng để tiến sâu vào Trung động và Hạ động, lối đi lát đá uốn lượn men theo những vách đá vôi rộng mở dẫn người xem đi qua nhiều cung bậc cảm xúc từ thâm nghiêm, tĩnh mịch đến bừng sáng rực rỡ.

Tại khu vực cuối hang nơi trần đá vôi bị sụp đổ tự nhiên qua quá trình tiến hóa karst, hai cửa Thông Thiên mở thông thẳng lên bầu trời xanh phía trên đỉnh núi, cho phép những luồng ánh sáng mặt trời chiếu xiên xuống lòng động tạo thành những cột nắng lung linh huyền ảo trong làn sương ẩm. Nhờ nguồn ánh sáng tự nhiên và độ ẩm dồi dào dưới chân cửa Thông Thiên, một thảm thực vật nhiệt đới xanh tươi gồm cây cổ thụ, dây leo, dương xỉ và rêu đá mọc tràn từ miệng giếng trời xuống tận đáy hang, làm nên bức tranh giao hòa kỳ thú giữa lòng đất và bầu trời.

Nhũ đá thiên tạo và dòng nước ngầm hồ Âm Ty

Dọc theo chiều dài hơn 500 mét của lòng động Tam Thanh Lạng Sơn, hệ thống măng đá, chuông đá, rèm đá và cột thạch nhũ phát triển đa dạng với muôn hình vạn trạng gợi liên tưởng phong phú trong tâm thức dân gian. Nổi bật nhất trên vòm trần và hai bên vách đá là khối nhũ đá mang hình dáng cây Ngô Đồng với tán lá xòe rộng, hình tượng Tiên Ông râu tóc bạc phơ đang ngồi trầm tư, hình chim Hạc chầu, hình Sư Tử phục hay khối đá Voi Chầu mang vẻ đẹp sống động như được chạm trổ bởi bàn tay nghệ nhân tạo hóa. Những giọt nước ngầm mát lạnh vẫn ngày đêm rỉ qua đầu mút các nhũ đá, phát ra âm thanh tí tách ngân vang giữa không gian tĩnh lặng của núi rừng.

Nằm ở vị trí trũng sâu bên dưới các vách nhũ đá giữa lòng động là hồ Âm Ty (còn được gọi là hồ Cảnh Để), một hồ nước ngầm tự nhiên có làn nước trong xanh phẳng lặng như mặt gương soi bóng những dải thạch nhũ rủ xuống từ trần hang. Điều kỳ diệu về mặt thủy văn của hồ Âm Ty là dù trải qua những mùa khô hạn kéo dài hay mùa mưa lũ lớn tại vùng núi Đông Bắc, mực nước trong hồ vẫn luôn duy trì ổn định, trong vắt và mát lạnh quanh năm nhờ thông ngầm với mạch nước karst sâu trong lòng núi đá vôi. Sự kết hợp giữa thế núi đá vững chãi và mặt nước hồ Âm Ty tĩnh tại đã hoàn thiện vẻ đẹp sơn thủy hữu tình ngay trong lòng Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng.

Kiến trúc chùa cổ và di sản văn bia tại động Tam Thanh Lạng Sơn

Điểm làm nên giá trị độc bản của động Tam Thanh Lạng Sơn so với nhiều hang động tự nhiên khác chính là sự hiện diện của ngôi cổ tự hàng trăm năm tuổi cùng bảo tàng thư pháp khắc đá nguyên bản. Tại đây, kiến trúc tôn giáo không tách rời mà hòa nhập hoàn toàn vào từng hốc đá và vách thạch nhũ tự nhiên.

Vẻ đẹp cổ kính của không gian chùa trong động tại danh thắng động Tam Thanh Lạng Sơn
Vẻ đẹp cổ kính của không gian chùa trong động tại danh thắng động Tam Thanh Lạng Sơn

Không gian Thanh Thiền tự và tượng Phật tạc đá

Ngay từ khoang hang đầu tiên khi bước qua cửa động, ngôi chùa Tam Thanh (Thanh Thiền tự) hiện ra với lối kiến trúc "chùa trong động" vô cùng độc đáo không cần đến hệ thống cột kèo gỗ đồ sộ hay mái ngói tường vôi bao che bên ngoài. Các bậc tiền nhân xưa đã khéo léo tận dụng chính vòm trần đá vôi cao vút làm mái chùa, lấy các bệ đá tự nhiên làm nền đặt nhang án và dựa vào các hốc đá sâu trên vách núi để quy hoạch thành các cung thờ trang nghiêm gồm cung Tam Bảo thờ Phật ở vị trí trung tâm, cung thờ Tam Thanh, cung thờ Thánh Mẫu (Mẫu Thượng Ngàn), cung Sơn Trang cùng ban thờ Đức Ông và Thánh Hiền.

Kiệt tác điêu khắc Phật giáo quý giá bậc nhất được bảo lưu tại chùa Tam Thanh là bức phù điêu Phật A Di Đà được tạc nổi trực tiếp vào vách đá vôi bên trái lối vào động từ thế kỷ XVII dưới thời Lê – Mạc. Pho tượng có chiều cao 202 cm, chiều rộng 65 cm, khắc họa hình tượng Đức Phật A Di Đà trong tư thế đứng trang nghiêm trên tòa sen giữa một khuôn hình lá bồ đề chạm lõm sâu vào vách núi. Với đôi mắt khép hờ từ bi, khuôn mặt đầy đặn phúc hậu, nếp áo cà sa buông rủ mềm mại và lớp sơn trắng cổ kính nổi bật trên nền đá xám trầm mặc, bức phù điêu Phật A Di Đà là minh chứng tiêu biểu cho trình độ điêu khắc đá điêu luyện của nghệ nhân Việt Nam thời Lê Trung Hưng.

Kho tàng thơ khắc đá cổ qua các triều đại

Không chỉ là chốn lễ Phật linh thiêng, vách đá hai bên động Tam Thanh Lạng Sơn còn là một bảo tàng văn chương và sử liệu sống động với hơn ba mươi tấm văn bia Ma Nhai (văn khắc trực tiếp lên vách núi đá tự nhiên) có niên đại trải dài từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX. Tấm bia cổ nhất hiện còn nguyên vẹn tại động là bia Trùng tu Thanh Thiền động khắc vào ngày lành tháng Bảy niên hiệu Vĩnh Trị thứ 2 (năm 1677) thời vua Lê Hy Tông, ghi lại việc các quan trấn thủ Lạng Sơn cùng nhân dân bản địa đóng góp công đức mở rộng đường lên động, dựng am thờ Phật và tôn tạo cảnh quan Thanh Thiền tự.

Đặc biệt, trên vách đá cao bên phải lối vào động vẫn lưu giữ bài thơ chữ Hán khắc đá nổi tiếng của Đốc trấn Ngô Thì Sĩ sáng tác năm Đinh Dậu (1777) ca ngợi vẻ đẹp kỳ vĩ của núi non Tam Thanh, tạo thành một cặp di sản văn khắc đá song hành cùng hệ thống bia Ma Nhai Ngô Thì Sĩ tại động Nhị Thanh. Tiếp nối mạch nguồn thi ca ấy, nhiều danh sĩ, quan trấn thủ và sứ thần triều Lê, triều Nguyễn như Nguyễn Trọng Đôn, Lê Hữu Thanh, Bùi Huy Bích hay Nguyễn Văn Lý khi đi qua biên ải đều để lại những bài thơ vịnh cảnh khắc trên vách đá, bên cạnh tấm bia chữ Nôm khắc năm Khải Định thứ 9 (1924). Toàn bộ hệ thống văn bia Ma Nhai tại đây hợp thành nguồn tư liệu Hán Nôm nguyên bản vô giá phản ánh lịch sử quản lý biên cương và tâm hồn thẩm mỹ của cha ông.

  • Kiến trúc chùa trong động: Ngôi chùa Tam Thanh (Thanh Thiền tự) tận dụng hoàn toàn vòm đá và hốc đá tự nhiên làm không gian thờ Phật và Thánh Mẫu.
  • Di sản điêu khắc thế kỷ XVII: Bức phù điêu Phật A Di Đà cao 202 cm tạc nổi trực tiếp vào vách đá vôi trong khuôn hình lá bồ đề mềm mại.
  • Thư viện đá cổ nguyên bản: Hệ thống hơn 30 tấm văn bia Ma Nhai chữ Hán và chữ Nôm khắc trên vách núi từ năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677).
  • Tuyệt tác cảnh quan karst: Sự kết hợp giữa nhũ đá hình cây Ngô Đồng, Tiên Ông, dòng nước ngầm hồ Âm Ty và ánh sáng từ hai cửa Thông Thiên.

Không gian lễ hội và giá trị di sản động Tam Thanh Lạng Sơn

Trải qua hàng trăm năm lịch sử, động Tam Thanh Lạng Sơn không chỉ dừng lại ở vẻ đẹp tĩnh tại của nhũ đá và bia cổ mà luôn tỏa sáng trong đời sống văn hóa lễ hội mùa xuân của cộng đồng các dân tộc xứ Lạng. Danh thắng giữ vai trò là mắt xích trung tâm kết nối quần thể di tích lịch sử, tâm linh và văn hóa dân gian đặc sắc của thành phố Lạng Sơn.

Nghi thức rước kiệu mùa xuân và tín ngưỡng bản địa

Hằng năm, cứ mỗi độ xuân về vào ngày Rằm tháng Giêng âm lịch (ngày 15 tháng 1 âm lịch), nhân dân các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao khắp vùng lại nô nức hội tụ về tham dự lễ hội chùa Tam Thanh – một trong những lễ hội truyền thống mở màn cho mùa lễ hội tháng Giêng rực rỡ sắc màu tại Lạng Sơn. Nghi thức trang trọng và giàu ý nghĩa lịch sử nhất của lễ hội là đám rước kiệu và bài vị của danh nhân Đốc trấn Ngô Thì Sĩ từ chùa Tam Giáo (nằm trong động Nhị Thanh) đi qua các tuyến phố cổ về tới chùa Tam Thanh trong tiếng trống chiêng vang dội để tưởng niệm công lao khai mở danh thắng và an dân nơi biên ải của ông.

Trong không gian lễ hội mùa xuân trước cửa động Tam Thanh Lạng Sơn và khu vực thung lũng dưới chân núi Phục Tượng, các hoạt động văn hóa dân gian bản địa diễn ra vô cùng sôi nổi. Nổi bật nhất là những màn biểu diễn nghệ thuật Múa Sư tử Mèo của người Tày Nùng Lạng Sơn khỏe khoắn mang ước vọng xua đuổi điều xấu và cầu chúc phúc lộc đầu năm, hòa quyện cùng những làn điệu mượt mà của nghệ thuật Hát Sli của người Nùng Lạng Sơn, hát Then, hát Lượn giao duyên của nam nữ thanh niên bên sườn núi đá mùa hoa đào nở.

Kết nối quần thể di tích quốc gia đặc biệt

Trong cấu trúc quy hoạch không gian di sản của phường Tam Thanh, động Tam Thanh Lạng Sơn gắn kết hữu cơ với các di tích liền kề chỉ trong bán kính vài trăm mét gồm động Nhị Thanh, động Nhất Thanh, ngọn núi Tô Thị Lạng Sơn gắn với huyền tích nàng Tô Thị bồng con hóa đá chờ chồng và bức tường đá cổ kính của thành nhà Mạc Lạng Sơn xây dựng trên hai đỉnh núi đá vôi hiểm yếu từ thế kỷ XVI. Xa hơn về phía bờ sông Kỳ Cùng, quần thể danh thắng này còn kết nối mật thiết với mạch văn hóa của lịch sử thương cảng phố chợ Kỳ Lừa thế kỷ 17, ngôi đền Kỳ Cùng Lạng Sơn và ngôi chùa Thành Lạng Sơn, tạo nên một bức tranh văn hiến toàn diện của đô thị biên giới cổ.

Với những giá trị kiệt xuất về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, văn khắc Hán Nôm và cảnh quan thiên nhiên karst, ngày 9 tháng 12 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Nhị – Tam Thanh, núi Tô Thị, thành Nhà Mạc là Di tích quốc gia đặc biệt. Công tác bảo tồn nguyên trạng hệ thống văn bia Ma Nhai, bức phù điêu Phật A Di Đà và môi trường sinh thái quanh hồ Âm Ty luôn được ngành văn hóa địa phương chú trọng thực hiện theo tiêu chuẩn di sản khoa học.

Giữa làn khói trầm quyện cùng ánh nắng ban mai rọi xuống từ cửa Thông Thiên lên những vách đá khắc thơ cổ kính, động Tam Thanh Lạng Sơn mãi tỏa sáng như viên ngọc văn hóa – thiên nhiên tiêu biểu bậc nhất của vùng đất biên cương xứ Lạng. Để tiếp tục tra cứu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích quốc gia đặc biệt, danh nhân lịch sử và di sản văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Lạng Sơn NSSC nhằm khám phá trọn vẹn vẻ đẹp văn hiến nơi địa đầu Tổ quốc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất