Thành nhà Mạc Lạng Sơn - Chứng tích kiến trúc quân sự cổ kính trên đỉnh núi đá
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Vắt mình qua những vách núi đá vôi dựng đứng giữa lòng danh thắng Nhị – Tam Thanh, thành nhà Mạc Lạng Sơn hiện lên như một bức trường thành cổ kính thách thức thời gian suốt hơn bốn thế kỷ. Công trình do vương thân Mạc Kính Cung khởi dựng theo thế hiểm yếu của ba đỉnh núi Tô Thị, núi Lố Cố và núi Mạc Kính Cung, kết tinh nghệ thuật kiến trúc thành lũy quân sự bằng đá khối đặc sắc thời Trung đại.
Vị thế địa chiến lược và lịch sử khởi dựng thành nhà Mạc Lạng Sơn
Nằm trên địa bàn phường Tam Thanh, cách trung tâm thành phố Lạng Sơn khoảng 1,5 ki-lô-mét về phía tây bắc, thành nhà Mạc Lạng Sơn giữ vị trí là một trong những di tích thành lũy trên núi đá tiêu biểu nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Lịch sử ra đời của tòa thành gắn liền với những biến động lịch sử cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII và tư duy tận dụng địa hình tự nhiên bậc thầy của người xưa.
Bối cảnh lịch sử vương triều Mạc thế kỷ mười sáu
Theo sử liệu chính thống trong Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, sau khi vương triều nhà Mạc (dòng dõi Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi quê Cổ Trai, Hải Phòng) rút khỏi kinh thành Thăng Long vào năm 1592 trước sự tiến công của quân đội Lê – Trịnh, các tôn thất nhà Mạc đã lui về lập căn cứ tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Vào năm Quý Tỵ (1593), tôn thất nhà Mạc là Mạc Kính Cung được suy tôn lên ngôi vua tại vùng Văn Lan (Lạng Sơn), lấy niên hiệu là Càn Thống, thiết lập hệ thống phòng thủ chiến lược nối liền Lạng Sơn với thành nhà Mạc Tuyên Quang và căn cứ địa của vương triều nhà Mạc tại Cao Bình.
Nhận thấy vùng Tam Thanh sở hữu địa thế núi đá vôi khép kín như một pháo đài tự nhiên bất khả xâm phạm, đồng thời kiểm soát trực tiếp con đường thiên lý huyết mạch từ vùng xuôi qua ải Chi Lăng lên biên giới phía Bắc, Mạc Kính Cung cùng các tướng lĩnh như Mạc Kính Chỉ, Mạc Kính Khoan đã huy động nhân lực xây dựng thành nhà Mạc Lạng Sơn vào khoảng cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII. Tòa thành đóng vai trò là đại bản doanh quân sự tiền tiêu án ngữ hướng nam – bắc, giúp lực lượng nhà Mạc duy trì thế phòng thủ vững chắc tại vùng núi Lạng Sơn suốt nhiều thập niên.
Thế đất tam sơn hiểm yếu trấn giữ vùng biên ải
Điểm xuất sắc nhất trong tư duy quy hoạch của thành nhà Mạc Lạng Sơn là triết lý "lấy núi làm thành, lấy vách đá làm hào", tận dụng tối đa địa hình karst đá vôi dựng đứng của dãy Tam Thanh để giảm thiểu khối lượng xây đắp nhân tạo mà vẫn đạt hiệu quả phòng ngự tối đa. Toàn bộ khu căn cứ được bố trí nằm lọt trong thung lũng hẹp trên lưng chừng núi, được bao bọc chặt chẽ bởi ba ngọn núi đá vôi cao sừng sững tạo thành thế kiềng ba chân vững chãi gồm núi Tô Thị Lạng Sơn (núi Vọng Phu), núi Lố Cố và núi Mạc Kính Cung.
Trong cấu trúc tam sơn ấy, vách đá dựng đứng gần như thẳng góc từ 70 đến 90 độ của ba ngọn núi đá vôi đóng vai trò là những bức tường thành tự nhiên khổng lồ che chắn toàn bộ sườn phía đông, phía tây và phía bắc của căn cứ. Những người thiết kế thành nhà Mạc Lạng Sơn chỉ cần xây dựng hai đoạn tường thành bằng đá khối bịt kín hai khe hẻm núi thấp nhất nối giữa núi Tô Thị với núi Lố Cố (hướng đông bắc) và giữa núi Lố Cố với núi Mạc Kính Cung (hướng tây bắc). Nhờ thế đất hiểm yếu này, từ trên mặt thành có thể quan sát trọn vẹn mọi di biến động dưới chân núi và dọc đôi bờ sông Kỳ Cùng Lạng Sơn, trong khi đối phương từ bên dưới rất khó tiếp cận sườn núi dốc đứng.
| Hạng mục di tích và kiến trúc | Thông số kỹ thuật và vị trí thực tế | Đặc trưng cấu trúc và ý nghĩa lịch sử tại Lạng Sơn |
|---|---|---|
| Vị trí tọa độ hành chính | Phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn | Nằm trong vùng lõi quần thể danh thắng Nhị Tam Thanh |
| Niên đại và nhân vật khởi dựng | Cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII dưới thời Mạc Kính Cung | Căn cứ quân sự trọng yếu thời kỳ phân tranh Lê – Mạc |
| Địa thế tự nhiên cốt lõi | Nằm giữa ba đỉnh núi Tô Thị, núi Lố Cố và núi Mạc Kính Cung | Tận dụng vách núi đá vôi dựng đứng làm tường thành tự nhiên |
| Quy mô hai đoạn tường thành | Dài tổng cộng khoảng 300 mét, mặt thành rộng 1 mét, cao 3 – 4 mét | Xây dựng theo kỹ thuật tường thành đá hộc xếp khít kiên cố |
| Hạng mục phòng thủ chiến đấu | Hệ thống cổng vòm đá, pháo đài canh gác và lỗ châu mai | Kiểm soát hẻm núi độc đạo và tầm nhìn toàn cảnh thành phố |
| Danh hiệu xếp hạng di sản | Xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định năm 2024/1962) | Biểu tượng kiến trúc thành lũy quân sự cổ trên núi đá Đông Bắc |
Quy hoạch không gian và kỹ thuật xây dựng thành nhà Mạc Lạng Sơn
Trải qua hơn bốn trăm năm chịu đựng mưa nắng vùng sơn cước và những biến thiên lịch sử, các hạng mục kiến trúc còn lại của thành nhà Mạc Lạng Sơn vẫn thể hiện trình độ kỹ thuật xây dựng thành lũy bằng đá vô cùng điêu luyện. Từng viên đá hộc được đẽo gọt và ghép nối chính xác trên địa hình sườn núi cheo leo đã tạo nên sức bền vượt thời gian.
Cấu trúc tường thành đá hộc khóa chặt hẻm núi
Hạng mục kiến trúc nguyên gốc quan trọng nhất còn hiện diện tại thành nhà Mạc Lạng Sơn là hai đoạn tường thành xây bắc ngang qua hai hẻm núi đá vôi hiểm trở với tổng chiều dài khoảng 300 mét. Đoạn tường thành thứ nhất chạy theo hướng Đông Nam – Tây Bắc nối liền sườn núi Tô Thị với sườn núi Lố Cố có chiều dài khoảng 135 mét; đoạn tường thành thứ hai nối tiếp từ núi Lố Cố sang núi Mạc Kính Cung có chiều dài khoảng 165 mét. Toàn bộ thân thành được xây bằng những khối đá vôi xanh xám khai thác ngay tại núi, mỗi khối đá nặng từ vài chục ki-lô-gam đến hàng tạ được đẽo gọt tương đối vuông vức và xếp chồng khít lên nhau.
Khảo sát kỹ thuật kiến trúc thành lũy quân sự tại đây cho thấy tường thành đá hộc có chiều cao trung bình từ 3 đến 4 mét (những vị trí hẻm sâu tường thành cao tới 4,5 mét), chân thành rộng từ 2 đến 3 mét và thu hẹp dần lên mặt thành rộng khoảng 1 mét theo tiết diện hình thang cân nhằm tăng khả năng chịu lực chống sạt lở trên sườn núi dốc. Giữa các lớp đá hộc lớn bên ngoài và lõi đá dăm bên trong được kết dính chặt chẽ bằng hỗn hợp chất kết dính truyền thống gồm vôi nung, mật mía và cát sỏi địa phương. Phía trên mặt tường thành đá hộc được xây dựng hệ thống tường bắn nhô cao có trổ hàng chục lỗ châu mai hình chữ nhật kích thước khoảng 25 cm x 30 cm hướng thẳng xuống thung lũng bên dưới, giúp binh sĩ vừa ẩn mình an toàn sau bờ đá dày vừa quan sát và sử dụng cung nỏ, hỏa mai kiểm soát toàn bộ sườn núi.
Hệ thống cổng vòm, pháo đài và bậc đá cổ
Để kết nối chân núi với khu vực mặt thành và lòng chảo quân sự trên cao, thành nhà Mạc Lạng Sơn sở hữu tuyến đường độc đạo gồm hơn một trăm bậc đá cổ men theo khe núi dốc đứng dẫn thẳng lên cổng thành. Cổng thành chính được xây dựng ngay tại điểm trung tâm của đoạn tường thành nối núi Tô Thị và núi Lố Cố, sử dụng kỹ thuật cuốn vòm bằng những phiến đá vôi đẽo hình múi bưởi ghép khít vào nhau không cần trụ đỡ. Phía trên cổng vòm là hai trụ vọng gác nhô cao có mở cửa sổ quan sát (vọng lâu) nhìn ra hai phía đông – tây.
Bên trong hai lớp tường thành đá hộc của thành nhà Mạc Lạng Sơn là một thung lũng đá vôi khép kín có diện tích hàng nghìn mét vuông tương đối bằng phẳng, xưa kia là nơi dựng doanh trại, kho lương thảo, bãi luyện quân và nơi ở của các tướng lĩnh. Trên các mỏm đá cao nhất của núi Tô Thị và núi Lố Cố còn có dấu tích các bệ pháo đài và chòi canh lửa hiệu (phong hỏa đài). Khi có biến động từ xa, khói lửa hiệu từ pháo đài Tam Thanh có thể truyền tin tức thời về khu vực thành cổ Lạng Sơn (Đoàn Thành) bên bờ sông Kỳ Cùng và các đồn lũy phụ cận, tạo thành mạng lưới phòng thủ liên hoàn chặt chẽ.

Dấu ấn lịch sử và không gian cảnh quan quanh thành nhà Mạc Lạng Sơn
Không chỉ mang giá trị của một pháo đài phòng thủ cổ đại, thành nhà Mạc Lạng Sơn còn là chứng nhân lịch sử gắn liền với quá trình giao thương, mở mang đô thị cổ xứ Lạng và là đài quan sát thiên nhiên tuyệt mỹ giữa lòng thành phố Lạng Sơn đương đại.
Chứng tích thời kỳ phân tranh Lê Mạc nơi biên viễn
Trong suốt hơn bảy mươi năm tồn tại của thế lực nhà Mạc tại vùng núi Đông Bắc (từ cuối thế kỷ XVI đến giữa thế kỷ XVII), thành nhà Mạc Lạng Sơn đã chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử quan trọng phản ánh bối cảnh phân tranh Nam – Bắc triều và Lê – Mạc trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Dưới cái nhìn khách quan của sử học hiện đại, giai đoạn nhà Mạc trấn giữ vùng Lạng Sơn, Cao Bằng không chỉ có các hoạt động xây dựng thành lũy quân sự mà còn thúc đẩy mạnh mẽ quá trình khai khẩn thung lũng, phát triển thủ công nghiệp và mở rộng giao thương biên mậu.
Chính trong giai đoạn cuối thế kỷ XVI sang thế kỷ XVII khi hệ thống phòng thủ quanh thành nhà Mạc Lạng Sơn được củng cố ổn định, vùng đất bên kia sông Kỳ Cùng đã chứng kiến sự trỗi dậy sầm uất của lịch sử thương cảng phố chợ Kỳ Lừa thế kỷ 17, nơi hội tụ các thương đoàn trao đổi thảo quả, hồi, tơ lụa và gốm sứ. Sang thế kỷ XVIII dưới thời Lê Trung hưng, khi Đốc trấn Ngô Thì Sĩ lên trấn nhậm Lạng Sơn (1777–1780), ông đã cho khảo sát toàn bộ vùng núi đá Tam Thanh – Nhị Thanh, khắc tác phẩm bia Ma Nhai Ngô Thì Sĩ tại động Nhị Thanh và ghi chép lại những dấu tích thành lũy cổ của nhà Mạc như một di sản lịch sử tiêu biểu của vùng đất biên thùy.
Tầm nhìn bao quát non nước xứ Lạng từ đỉnh núi
Bước qua cổng vòm cổ kính và đứng trên bờ tường thành đá hộc có các lỗ châu mai rêu phong của thành nhà Mạc Lạng Sơn, một không gian cảnh quan rộng lớn và khoáng đạt mở ra khắp bốn phương tám hướng. Phía trước mặt thành là bức tranh toàn cảnh thành phố Lạng Sơn trù phú nằm trải dài trong thung lũng xanh tươi, với dòng sông Kỳ Cùng uốn lượn mềm mại như dải lụa bạc ôm lấy khu vực chùa Thành, đền Kỳ Cùng và phố chợ Kỳ Lừa.
Phía sau và hai bên sườn thành nhà Mạc Lạng Sơn là những dãy núi đá vôi hình tai mèo trùng điệp nối tiếp nhau tạo nên bức bình phong thiên nhiên kỳ vĩ. Ngay trên đỉnh núi kế bên đoạn tường thành phía đông là di tích tượng đá nàng Tô Thị bồng con hóa đá ngóng chồng trên đỉnh Vọng Phu, kết nối mạch nguồn truyền thuyết thủy chung son sắt của người phụ nữ Việt Nam với hào khí lịch sử của tòa thành cổ. Vào những chiều thu trong xanh hay những buổi sớm mùa xuân sương giăng bảng lảng trên sườn đá, sự hòa quyện giữa bờ đá xám trầm mặc hàng trăm năm tuổi và thảm cỏ cây xanh mướt tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghiêm vừa thơ mộng.

- Vị thế quân sự độc đáo: Khóa chặt hai hẻm núi đá vôi giữa ba đỉnh Tô Thị, núi Lố Cố và núi Mạc Kính Cung.
- Kỹ thuật xây dựng đá khối: Hai đoạn tường thành đá hộc dài khoảng 300 mét kết dính bằng vôi mật mía bền vững qua bốn thế kỷ.
- Cấu trúc phòng ngự hoàn chỉnh: Cổng vòm đá múi bưởi, hơn 100 bậc đá cổ, pháo đài quan sát và hệ thống lỗ châu mai chiến đấu.
- Tầm nhìn cảnh quan toàn diện: Bao quát toàn bộ thung lũng thành phố Lạng Sơn, dòng sông Kỳ Cùng và các dãy núi karst Đông Bắc.
Giá trị di sản quốc gia và bảo tồn thành nhà Mạc Lạng Sơn
Không đứng tách biệt như một phế tích quân sự đơn lẻ, thành nhà Mạc Lạng Sơn gắn kết chặt chẽ với hệ thống hang động, chùa cổ và di tích danh thắng xung quanh để hợp thành một quần thể di sản văn hóa – thiên nhiên có giá trị đặc biệt của quốc gia. Công tác nghiên cứu khảo cổ và trùng tu bảo tồn di tích luôn được tỉnh Lạng Sơn chú trọng triển khai bài bản.
Mảnh ghép cốt lõi trong quần thể danh thắng Tam Thanh
Trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam, thành nhà Mạc Lạng Sơn là một trong bốn hạng mục cấu thành cốt lõi của quần thể danh thắng Nhị Tam Thanh – Núi Tô Thị – Thành nhà Mạc (được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích lịch sử – danh thắng cấp Quốc gia ngay từ đợt đầu tiên năm 1962 và được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt). Trong chỉnh thể không gian ấy, nếu như động Tam Thanh Lạng Sơn và động Nhị Thanh Lạng Sơn đại diện cho vẻ đẹp kỳ ảo của hệ thống hang động karst ngầm và văn hóa Phật giáo – Nho giáo khắc trên vách đá, còn không gian chùa Tiên Giếng Tiên Lạng Sơn ở phía nam thành phố gắn với truyền thuyết nguồn nước thần, thì tòa thành nhà Mạc lại đại diện cho kiến trúc thành lũy quân sự cổ trên núi đá.
Đồng thời, khu vực núi đá vôi nơi tọa lạc thành nhà Mạc Lạng Sơn còn là một điểm di sản tiêu biểu nằm trên Tuyến khám phá số 4 của Công viên địa chất Lạng Sơn được UNESCO công nhận. Vào dịp tháng Giêng âm lịch hằng năm, khi nhân dân các dân tộc xứ Lạng nô nức trảy hội xuân và tham gia lễ hội chùa Tam Thanh (diễn ra ngày 15 tháng Giêng), hành trình vãn cảnh chùa hang và bước lên những bậc đá cổ của thành nhà Mạc đã trở thành nét đẹp văn hóa truyền thống kết nối quá khứ với hiện tại.
Công tác khảo cổ học và gìn giữ di tích đương đại
Nhằm bảo vệ nguyên trạng cấu trúc tường thành đá hộc trước tác động của phong hóa tự nhiên và thời gian, ngành văn hóa tỉnh Lạng Sơn đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành nhiều đợt khảo sát, thám sát địa tầng và trùng tu tôn tạo khoa học tại thành nhà Mạc Lạng Sơn. Các cuộc khảo sát tại khu vực lòng chảo giữa ba ngọn núi và chân tường thành đã thu thập được nhiều mảnh gạch ngói vồ, mảnh sành sứ hoa lam thời Mạc – Lê Trung hưng (thế kỷ XVI – XVII) cùng các hiện vật vũ khí cổ như đạn đá, mũi tên sắt, góp phần làm sáng tỏ quy mô sinh hoạt quân sự của đồn trú xưa.
Quá trình bảo tồn thành nhà Mạc Lạng Sơn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc giữ gìn tối đa các lớp đá hộc nguyên gốc, gia cố chống thấm và chống xâm thực rễ cây hoang dại làm nứt vỡ mạch vữa cổ, đồng thời chỉnh trang hệ thống bậc đá tiếp cận và biển bảng thuyết minh lịch sử. Sự trường tồn của những bức tường đá rêu phong trên đỉnh núi Tam Thanh không chỉ là tư liệu quý giá cho ngành nghiên cứu lịch sử kiến trúc quân sự cổ Việt Nam mà còn giáo dục truyền thống dựng nước, giữ nước và khát vọng hòa bình bền vững cho các thế hệ mai sau.
Sừng sững giữa mây trời xứ Lạng suốt hơn bốn thế kỷ qua, thành nhà Mạc Lạng Sơn mãi là biểu tượng độc đáo của nghệ thuật kiến trúc quân sự dựa vào thế núi thiên nhiên và là điểm tựa ký ức lịch sử hào hùng trong lòng quần thể danh thắng cấp quốc gia đặc biệt. Để tiếp tục tra cứu hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh thắng tự nhiên, danh nhân và kho tàng văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Lạng Sơn NSSC nhằm khám phá trọn vẹn bản sắc văn hiến xứ Lạng.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.
Bài liên quan
Công viên địa chất Lạng Sơn - Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng biên viễn
Công viên địa chất Lạng Sơn trải rộng hơn 4.842 km2 với hệ tầng cổ sinh học hàng trăm triệu năm, cảnh quan karst kỳ vĩ và di sản tín ngưỡng Tam Tứ Phủ.
Đền Mẫu Đồng Đăng - Chốn linh từ kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu nơi biên ải
Đền Mẫu Đồng Đăng tại huyện Cao Lộc, Lạng Sơn là ngôi cổ tự thờ Phật và Thánh Mẫu uy nghiêm, lưu giữ kiến trúc năm gian thờ cùng văn bia cổ thời Nguyễn.
Động Nhị Thanh Lạng Sơn - Kiệt tác hang động văn hiến bên suối Ngọc Tuyền
Động Nhị Thanh Lạng Sơn tại phường Tam Thanh quy tụ dòng suối Ngọc Tuyền trong vắt, chùa Tam Giáo cổ kính và hệ thống văn bia ma nhai của danh sĩ Ngô Thì Sĩ.



