Lễ hội chùa Tam Thanh - Sắc xuân văn hiến trong lòng động đá xứ Lạng
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Mỗi độ xuân sang trên vùng đất biên cương xứ Lạng, lễ hội chùa Tam Thanh lại mở ra không gian văn hóa tâm linh thanh tịnh giữa lòng hang động đá vôi kỳ vĩ thuộc phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn. Diễn ra vào đúng ngày Rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm, sự kiện kết tinh sự giao hòa độc đáo giữa tín ngưỡng Phật giáo, đạo lý tôn vinh bậc tiền nhân khai mở danh thắng và bản sắc diễn xướng dân gian của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội chùa Tam Thanh
Lịch sử hình thành và phát triển của lễ hội chùa Tam Thanh gắn liền với quá trình tạo dựng các thiết chế tôn giáo bên trong hệ thống hang động karst tự nhiên của vùng núi đá vôi Lạng Sơn từ thời Lê - Mạc cho đến thời Lê trung hưng. Trải qua hàng thế kỷ biến thiên của lịch sử, kỳ hội xuân nơi cửa động vẫn giữ nguyên cốt cách tao nhã, vừa mang hơi thở thiền môn cổ kính vừa đậm đà sắc thái văn hiến của vùng trấn thành phương Bắc.
Ngôi cổ tự độc đáo trong lòng hang đá vôi
Không gian trung tâm tổ chức lễ hội chùa Tam Thanh tọa lạc bên trong quần thể danh thắng động Tam Thanh Lạng Sơn, một trong những tuyệt tác địa chất và văn hóa tiêu biểu đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt. Ngôi chùa cổ mang tên chữ là Thanh Thiền tự, được khởi dựng ngay trong lòng hang đá tự nhiên mà không cần đến tường xây hay mái ngói truyền thống, tận dụng chính các vòm nhũ đá thiên tạo làm nơi an vị các cung thờ Phật, thờ Thánh và thờ Mẫu.
Theo các nguồn tư liệu lịch sử và văn bia cổ lưu giữ trên vách đá, vào thời Lê - Mạc thế kỷ XVI - XVII, nơi đây vốn là chốn thờ tự của Đạo giáo phụng thờ Ngọc Hoàng, Thái Thượng Lão Quân và Nguyên Thủy Thiên Tôn (ba ngôi Tam Thanh), từ đó hình thành nên tên gọi động và chùa Tam Thanh.
| Thời kỳ lịch sử | Dấu mốc kiến tạo và phát triển lễ hội | Giá trị văn hiến và tín ngưỡng tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thời Lê - Mạc (thế kỷ XVI - XVII) | Hình thành không gian thờ Tam Thanh Đạo giáo kết hợp thờ Phật trong hang đá | Định danh tên gọi Tam Thanh và khởi nguồn tục du xuân lễ chùa |
| Thế kỷ XVIII (giai đoạn 1777 - 1780) | Đốc trấn danh sĩ Ngô Thì Sĩ tôn tạo danh thắng, lập chùa Tam Giáo và khắc thơ lên vách đá | Bổ sung nghi thức rước bài vị tôn vinh bậc danh nhân văn hóa vào lễ hội |
| Năm 1962 | Bộ Văn hóa xếp hạng khu danh thắng Nhị - Tam Thanh là Di tích cấp quốc gia | Bảo tồn không gian cảnh quan và các nghi lễ truyền thống ngày Rằm tháng Giêng |
| Năm 2024 | Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt cho quần thể danh thắng | Nâng tầm vị thế di sản văn hóa lịch sử tiêu biểu của tỉnh Lạng Sơn |
Dấu ấn danh sĩ Ngô Thì Sĩ nơi trấn thành
Xuất thân từ dòng họ khoa bảng danh tiếng đất Tả Thanh Oai từng đỗ đạt vẻ vang tại kinh đô Hoàng thành Thăng Long, khi lên trấn nhậm xứ Lạng vào năm 1777, ông không chỉ chăm lo củng cố phòng tuyến biên cương mà còn dành trọn tâm huyết khảo cứu thiên nhiên để phát hiện và tôn tạo hàng loạt thắng cảnh.
Chính danh sĩ Ngô Thì Sĩ là người đã phát hiện ra vẻ đẹp kỳ ảo của động Nhị Thanh Lạng Sơn, cho mở đường vào động, dựng chùa Tam Giáo (thờ Phật Thích Ca, Lão Tử và Khổng Tử) bên sườn núi và để lại hệ thống văn bia ma nhai khắc trực tiếp lên vách đá vôi tại cả Nhị Thanh lẫn Tam Thanh.
Nghi thức rước kiệu trang nghiêm tại lễ hội chùa Tam Thanh
Điểm nhấn linh thiêng và trang trọng nhất trong phần lễ của lễ hội chùa Tam Thanh là lễ rước kiệu và bài vị danh nhân văn hóa Ngô Thì Sĩ kết nối hai di tích động Nhị Thanh và động Tam Thanh. Nghi thức này thể hiện đạo lý tôn sư trọng đạo, lòng biết ơn sâu sắc của nhân dân các dân tộc xứ Lạng đối với bậc tiền nhân đã có công điểm tô non nước biên thùy.

Hành trình rước bài vị từ động Nhị Thanh
Ngay từ sáng sớm ngày 15 tháng Giêng âm lịch (tức ngày Rằm tháng Giêng), tại khuôn viên chùa Tam Giáo nằm bên cửa động Nhị Thanh, các bậc bô lão, ban tế lễ và đại diện chính quyền địa phương đã tề tựu đông đủ trong trang phục áo tế cổ truyền để cử hành lễ xin rước chân nhang và bài vị của danh sĩ Ngô Thì Sĩ.
Đoàn thực hiện lễ rước kiệu và bài vị di chuyển theo lộ trình dài hơn một cây số đi qua các tuyến phố cổ của phường Tam Thanh, ngang qua khu vực danh thắng núi Tô Thị Lạng Sơn trong tiếng trống hội, tiếng chiêng và tiếng nhạc bát âm réo rắt. Đi đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng và các đội múa sư tử dân tộc Tày Nùng mở đường, tiếp theo là đội cờ hội, đội dâng lễ vật, kiệu rước chính và đông đảo nhân dân thành kính nối bước theo sau.
- Nghi thức khởi kiệu tại chùa Tam Giáo: Cử hành lễ tế cáo yết bên cửa động Nhị Thanh, xin phép rước linh vị quan Đốc trấn Ngô Thì Sĩ sang du xuân và chứng giám đại lễ tại chùa Tam Thanh.
- Lộ trình kết nối Nhị - Tam Thanh: Đoàn rước đi qua các trục đường trung tâm phường Tam Thanh, tái hiện cuộc tuần du thưởng ngoạn non nước xứ Lạng của bậc danh nho thế kỷ XVIII.
- Lễ nghinh đón trước tam quan chùa: Khi kiệu rước về tới sân chùa Tam Thanh, chư tôn đức Tăng Ni cùng các bô lão thực hiện nghi thức nghinh đón trọng thể trước khi rước bài vị vào trong động.
- Lễ rước hoàn cung chiều Rằm tháng Giêng: Sau khi kết thúc ngày hội chính, vào buổi chiều cùng ngày, bài vị của danh sĩ Ngô Thì Sĩ lại được rước trở về an vị tại chùa Tam Giáo.
Nghi lễ dâng hương cầu quốc thái dân an
Sau khi kiệu rước bài vị danh sĩ Ngô Thì Sĩ được cung nghinh qua cổng tam quan và vượt qua 30 bậc đá cổ đi sâu vào không gian nội tự bên trong hang đá, đại lễ dâng hương chính thức của lễ hội chùa Tam Thanh được cử hành trang trọng trước ban Tam Bảo. Dưới vòm thạch nhũ lung linh cùng bức phù điêu tượng Phật A Di Đà tạc nổi trên vách đá từ thế kỷ XVII, tiếng chuông chùa ngân vang hòa quyện cùng làn khói trầm hương lan tỏa khắp lòng động.
Các mâm lễ vật dâng cúng trong ngày Rằm tháng Giêng đều được chuẩn bị chu đáo từ những sản vật truyền thống của đất Lạng Sơn như xôi ngũ sắc, oản quả thanh khiết và đặc sản vịt quay Lạng Sơn tại các ban thờ Thánh, thể hiện tấm lòng thành kính của người dân bản địa dâng lên chư vị Phật Thánh và tiền nhân.
Không gian diễn xướng dân gian của lễ hội chùa Tam Thanh
Khi các nghi thức tế lễ trang nghiêm bên trong hang động hoàn tất, phần hội của lễ hội chùa Tam Thanh lại bừng lên sôi nổi tại khu vực sân chùa và thung lũng cỏ xanh mát phía trước cửa động. Sự kết hợp hài hòa giữa cảnh sắc thiên nhiên sơn thủy hữu tình với các hoạt động văn hóa dân gian truyền thống tạo nên sức cuốn hút đặc biệt cho ngày hội xuân đầu năm.

Múa sư tử truyền thống và trò chơi xuân
Ngay tại khoảng sân rộng phía trước cổng tam quan chùa Tam Thanh, các đội múa sư tử dân tộc Tày Nùng đến từ các phường, xã trong thành phố Lạng Sơn cùng nhau tranh tài qua những màn biểu diễn điêu luyện. Tiếng trống, tiếng thanh la, chập chõa vang vọng vào vách núi đá vôi tạo nên âm hưởng dồn dập, thúc giục những bước nhảy khỏe khoắn của đôi sư tử Mèo cùng các động tác võ thuật cổ truyền mang ý nghĩa xua đuổi điều không may và đón rước cát tường cho năm mới.
Bên cạnh nghệ thuật múa sư tử dân tộc Tày Nùng, không gian phần hội của lễ hội chùa Tam Thanh còn tổ chức nhiều trò chơi dân gian mang đậm bản sắc vùng cao Đông Bắc như cờ người, kéo co, đẩy gậy, tung còn và lày cỏ. Các hoạt động giao lưu thể thao dân tộc diễn ra trong bầu không khí vui tươi, đoàn kết, thu hút sự cổ vũ nồng nhiệt của đông đảo người dân địa phương.
Tiếng hát giao duyên bên hồ Âm Ty
Đi sâu vào bên trong lòng động hoặc dạo bước quanh khuôn viên hồ nước phía ngoài, người dự lễ hội chùa Tam Thanh còn được đắm mình trong không gian âm nhạc dân gian mượt mà của các câu lạc bộ hát Sli hát Lượn và hát Then đàn tính. Dưới ánh sáng tự nhiên rọi từ vòm thông thiên xuống mặt nước hồ Âm Ty phẳng lặng trong động, các nghệ nhân dân gian trong trang phục chàm truyền thống cất lên những câu hát giao duyên đầu xuân đầy trữ tình.
Những làn điệu hát Sli hát Lượn mộc mạc mà sâu lắng ngợi ca vẻ đẹp của non nước Nhị - Tam Thanh, ca ngợi tình nghĩa vợ chồng thủy chung của nàng Tô Thị và gửi gắm ước vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Âm thanh tiếng đàn tính hòa cùng tiếng suối chảy róc rách trong lòng núi đá tạo nên một bản giao hưởng mùa xuân thanh tao, nối tiếp mạch nguồn thi ca mà danh sĩ Ngô Thì Sĩ từng khắc ghi trên vách đá hơn hai thế kỷ trước.
Giá trị di sản văn hiến của lễ hội chùa Tam Thanh
Trong bức tranh tổng thể các lễ hội mùa xuân của xứ Lạng, lễ hội chùa Tam Thanh giữ một vị trí vô cùng đặc biệt nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, di tích kiến trúc hang động và chiều sâu văn chương lịch sử. Cùng với các di tích tâm linh nổi tiếng như đền Kỳ Cùng Lạng Sơn hay truyền thống tôn vinh các bậc tiên đế tại đền Đô, kỳ hội xuân Rằm tháng Giêng tại chùa Tam Thanh đã góp phần bồi đắp bản sắc văn hiến bền vững nơi miền biên ải.
Sợi dây gắn kết tâm linh và văn học cổ
Giá trị độc đáo bậc nhất của lễ hội chùa Tam Thanh nằm ở chỗ sự kiện không chỉ thuần túy là ngày lễ Phật đầu năm mà còn là ngày hội tôn vinh tri thức, văn học và lịch sử địa phương. Thông qua lễ rước kiệu và bài vị từ chùa Tam Giáo sang chùa Tam Thanh, cộng đồng cư dân đã biến sự tri ân đối với một nhà văn hóa, nhà sử học lớn của dân tộc thành nghi thức tâm linh sống động, truyền lửa hiếu học và tình yêu quê hương đất nước cho các thế hệ mai sau.
Bảo tồn bản sắc hội xuân nơi danh thắng
Toàn bộ phần lễ cùng các loại hình nghệ thuật diễn xướng như múa sư tử dân tộc Tày Nùng, hát Then và hát Sli hát Lượn đều được duy trì chuẩn mực, gắn với bảo vệ cảnh quan thạch nhũ và bia ma nhai quý giá trong lòng động. Đặc biệt, trên hệ thống dữ liệu di sản của cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, những tư liệu chuẩn xác về lịch sử ngôi chùa trong hang đá và các nghi thức lễ hội được số hóa toàn diện, giúp công chúng dễ dàng tiếp cận chiều sâu văn hóa bản địa.
Khép lại ngày hội xuân trong tiếng chuông chùa ngân nga giữa lòng vách đá cổ kính, lễ hội chùa Tam Thanh luôn để lại dư âm sâu lắng về một miền đất biên cương giàu truyền thống nhân nghĩa và văn hiến. Sự trường tồn của lễ hội qua hàng trăm năm lịch sử chính là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa dân tộc nơi cửa ngõ Đông Bắc Tổ quốc.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lạng Sơn.
Bài liên quan
Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê
Lễ hội Bủng Kham tổ chức ngày 12 tháng Giêng tại xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, Lạng Sơn với nghi thức xuống đồng, gieo hạt lấy may, tung còn và hát Sli.
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng - Sắc xuân linh thiêng nơi biên ải xứ Lạng
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng tại Cao Lộc, Lạng Sơn với nghi thức tế Mẫu trang nghiêm, múa sư tử mèo và chợ xuân biên giới.
Lễ hội Ná Nhèm - Di sản diễn tích mặt nhọ độc đáo vùng Bắc Sơn
Lễ hội Ná Nhèm diễn ra ngày 15 tháng Giêng tại xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, Lạng Sơn với tích trò bôi mặt nhọ đánh giặc và rước sinh thực khí cầu mùa.



