Lễ hội Ná Nhèm - Di sản diễn tích mặt nhọ độc đáo vùng Bắc Sơn
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa vòng cung núi đá vôi hùng vĩ của vùng căn cứ địa Bắc Sơn, lễ hội Ná Nhèm từ hàng trăm năm qua đã trở thành điểm hẹn tâm linh độc bản mỗi dịp đầu xuân mới. Không gian nghi lễ cổ truyền của người Tày nơi đây cuốn hút bởi lớp trầm tích lịch sử giữ làng chống giặc ngoại xâm hòa quyện cùng khát vọng phồn thực cầu cho muôn vật sinh sôi, mùa màng tốt tươi khắp bản mường.
Nguồn gốc lịch sử và truyền thuyết của lễ hội Ná Nhèm
Theo tiếng dân tộc Tày bản địa, cụm từ Ná Nhèm có nghĩa là mặt nhọ (khuôn mặt bôi đen bằng nhọ nồi), phản ánh trực tiếp nghi thức hóa trang đặc trưng nhất của kỳ hội xuân này. Cội nguồn hình thành lễ hội Ná Nhèm gắn liền với lịch sử đấu tranh bảo vệ bản làng của cư dân vùng núi Bắc Sơn dưới thời nhà Mạc và quá trình khai hoang lập ấp của các dòng họ người Tày tại xã Trấn Yên suốt nhiều thế kỷ qua.
Sự tích đánh đuổi giặc dữ bảo vệ bản làng
Theo thần tích và truyền thuyết lịch sử được các bậc cao niên thôn Làng Mỏ lưu truyền qua nhiều thế hệ, sự ra đời của lễ hội Ná Nhèm bắt nguồn từ cuộc chiến đấu dũng cảm chống lại toán giặc Tài Ngào hung hãn từng tràn qua vùng biên giới cướp bóc, tàn phá các bản làng. Dưới sự lãnh đạo của các vị tướng lĩnh tài ba và sự phù trợ linh ứng của hai vị thần hộ quốc là Đức Vua Miêu Tĩnh cùng thần Cao Sơn Quý Minh, trai tráng trong vùng đã đoàn kết đứng lên cầm vũ khí đánh đuổi giặc dữ để giữ yên xóm làng.
Trong các trận giao chiến ác liệt năm xưa, quân tướng của giặc Tài Ngào vốn có tướng mạo dữ tợn khiến dân lành khiếp sợ. Sau khi tiêu diệt hoàn toàn đám giặc cướp và lập lại thái bình cho vùng đất Trấn Yên, để xua tan nỗi ám ảnh tâm lý và cầu cho linh hồn kẻ tử trận không còn quấy nhiễu bản làng, hằng năm vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, người dân Làng Mỏ lại tổ chức lễ tế thần tạ ơn.
| Thời kỳ và mốc lịch sử | Sự kiện gắn với truyền thuyết và lễ hội | Ý nghĩa văn hóa và lịch sử bản địa |
|---|---|---|
| Thời kỳ nhà Mạc (thế kỷ XVI - XVII) | Cư dân bản địa đánh dẹp giặc Tài Ngào và lập miếu thờ các vị phúc thần bảo vệ bản làng | Khởi nguồn tích trò diễn trận đánh giặc và tục bôi mặt nhọ tại xã Trấn Yên |
| Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX | Xây dựng và mở rộng quy mô đình Làng Mỏ cùng miếu Xa Vùn để tổ chức đại lễ | Định hình trọn vẹn quy trình rước kiệu, đấu võ và rước Tàng Thin Mặt Nguyệt |
| Năm 2012 | Chính quyền và nhân dân xã Trấn Yên phục dựng thành công lễ hội sau hơn nửa thế kỷ gián đoạn | Khôi phục đầy đủ các nghi thức cổ truyền, văn tế và đạo cụ diễn xướng gốc |
| Tháng 6 năm 2015 | Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia | Khẳng định giá trị độc bản của lễ hội truyền thống người Tày huyện Bắc Sơn |
Không gian thờ tự cổ kính tại đình Làng Mỏ
Không gian trung tâm diễn ra các nghi thức tế lễ của lễ hội Ná Nhèm là cụm di tích đình Làng Mỏ và miếu Xa Vùn nằm giữa cánh đồng trù phú của xã Trấn Yên, nối liền với mạch cảnh quan hùng vĩ của thung lũng Bắc Sơn. Ngôi đình cổ nằm tựa lưng vào thế núi vững chãi, mặt hướng ra cánh đồng bằng phẳng, là nơi cộng đồng người Tày bốn thôn Làng Mỏ, Làng Đặt, Làng Đồn và Nà Hương cùng nhau phụng thờ Thành hoàng làng là thần Cao Sơn Quý Minh (tức Sơn Tinh).
Cách đình Làng Mỏ khoảng gần một cây số về phía cánh đồng là ngôi miếu cổ Xa Vùn, nơi thờ phụng Đức Vua Miêu Tĩnh, vị nhân thần gắn liền với lịch sử vương triều nhà Mạc tại vùng đất Lạng Sơn từng được triều đình từ kinh đô Hoàng thành Thăng Long xưa ghi nhận trong sử sách. Sự kết hợp giữa đình thờ nhiên thần và miếu thờ nhân thần tạo thành trục không gian thiêng liêng xuyên suốt toàn bộ diễn trình của lễ hội Ná Nhèm vào ngày Rằm tháng Giêng.
Tích trò hóa trang mặt nhọ trong lễ hội Ná Nhèm
Điểm tạo nên sức hấp dẫn độc nhất vô nhị cho lễ hội Ná Nhèm chính là màn kịch câm dân gian kết hợp võ thuật cổ truyền diễn lại cuộc chiến đấu giữa quân triều đình, dân binh bản địa với đám giặc cướp. Thông qua tục bôi mặt nhọ độc đáo, người Tày xã Trấn Yên đã gửi gắm cả ký ức lịch sử hào hùng lẫn quan niệm tâm linh sâu sắc của cư dân miền núi.

Nghệ thuật hóa trang bôi nhọ nồi của trai làng
Để chuẩn bị cho màn diễn tích trong lễ hội Ná Nhèm, ngay từ sáng sớm ngày 15 tháng Giêng, hàng chục thanh niên trai tráng khỏe mạnh và am hiểu võ thuật truyền thống trong các thôn bản được tuyển chọn kỹ lưỡng để chia thành hai đội hình đối kháng. Một bên là đội quân của Đức Vua Miêu Tĩnh cùng các tướng sĩ khoác trang phục chỉnh tề, oai nghiêm; bên kia là đội thanh niên đóng vai giặc Tài Ngào thực hiện nghi thức hóa trang theo đúng cổ lệ.
Thực hành tục bôi mặt nhọ truyền thống, các trai làng đóng vai giặc dùng nhọ nồi đen nhánh trộn đều để bôi kín toàn bộ khuôn mặt, chỉ để lộ đôi mắt sáng quắc, đầu chít khăn đỏ, mình mặc áo giáp giả đan bằng bẹ móc, tay cầm gậy tre, kiếm gỗ và khiên mây.
Màn tái hiện trận chiến chống giặc Tài Ngào
Khi đoàn rước kiệu từ đình Làng Mỏ di chuyển ra khu vực bãi đất rộng trên cánh đồng trước miếu Xa Vùn, màn diễn tích đánh trận trong lễ hội Ná Nhèm chính thức bước vào cao trào. Trong tiếng trống trận, tiếng chiêng đồng và tiếng thanh la dồn dập vang vọng khắp núi rừng, toán quân hóa trang mặt nhọ bất ngờ từ các ngả đường lao ra hò hét, múa kiếm gỗ và gậy tre uy hiếp đoàn rước nhằm tái hiện cảnh giặc Tài Ngào kéo đến cướp phá bản làng.
Ngay lập tức, đội quân tướng sĩ bảo vệ kiệu thần lập thế trận nghênh chiến bằng những đường quyền, thế võ dân tộc dứt khoát và điêu luyện. Cuộc giao tranh ước lệ diễn ra sôi nổi qua nhiều hiệp đấu kịch tính trên cánh đồng xuân, kết thúc bằng cảnh đám quân mặt nhọ bị đánh bại hoàn toàn, phải quỳ gối xin hàng trước uy linh của Đức Vua Miêu Tĩnh và thần Cao Sơn Quý Minh.
Nghi thức rước sinh thực khí tại lễ hội Ná Nhèm
Bên cạnh màn diễn tích võ thuật chống giặc ngoại xâm, lễ hội Ná Nhèm còn nổi tiếng trên khắp cả nước nhờ bảo lưu nguyên vẹn tín ngưỡng phồn thực cổ sơ của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước. Nếu như tại vùng đất Tổ Phú Thọ người dân biết đến nghi thức "linh tinh tình phộc" trong lễ hội Trò Trám, thì tại vùng núi Bắc Sơn của xứ Lạng, đồng bào Tày lại thực hành nghi lễ rước cặp biểu tượng Tàng Thin Mặt Nguyệt vô cùng độc đáo giữa ban ngày.

Hành trình rước kiệu từ đình ra miếu Xa Vùn
Vào lúc 9 giờ sáng ngày Rằm tháng Giêng, sau khi hoàn tất nghi thức tế lễ Thành hoàng Cao Sơn Quý Minh tại đình Làng Mỏ, đoàn đại rước của lễ hội Ná Nhèm bắt đầu xuất phát tiến ra cánh đồng hướng về miếu Xa Vùn để nghinh rước Đức Vua Miêu Tĩnh về đình cùng dự đại tiệc mừng xuân. Đoàn rước kéo dài hàng trăm mét đi giữa những thửa ruộng xanh mướt dưới chân núi đá vôi, quy tụ đầy đủ các thành phần nghi lễ cổ truyền của người Tày Bắc Sơn.
- Đội hình tướng quân và quân sĩ: Gồm các vị tướng chỉ huy mặc phẩm phục cổ truyền, các nhân vật Thổ Công, Thổ Địa, chú Tễu cùng đội quân bảo vệ kiệu rước và đội thanh niên hóa trang theo tục bôi mặt nhọ.
- Đội rước kiệu long đình và cây hoa: Các trai đinh khiêng kiệu rước bài vị thần linh, đi kèm những cây hoa giấy ngũ sắc rực rỡ tượng trưng cho sự đơm hoa kết trái của muôn loài trong mùa xuân mới.
- Đội rước vật linh phồn thực: Các thanh niên khỏe mạnh khiêng kiệu rước cặp biểu tượng sinh thực khí Tàng Thin Mặt Nguyệt đi dọc theo lộ trình từ đình ra miếu và quay trở lại sân đình.
- Đội dâng lễ vật nông sản bản địa: Phụ nữ và bô lão người Tày trong trang phục áo chàm truyền thống thành kính rước các mâm xôi màu, bánh dày, rượu men lá và đặc sản lợn quay mắc mật Lạng Sơn dâng cúng thần linh.
Biểu tượng Tàng Thin Mặt Nguyệt và ước vọng phồn thực
Tâm điểm chú ý trong đoàn rước của lễ hội Ná Nhèm là cặp vật linh Tàng Thin Mặt Nguyệt tượng trưng cho sự giao hòa âm dương vũ trụ. Trong đó, Tàng Thin là biểu tượng sinh thực khí nam giới được các nghệ nhân cao tuổi trong làng chế tác công phu từ thân gỗ quý nguyên khối sơn màu hồng hào.
Theo tập tục nghiêm cẩn của lễ hội Ná Nhèm, mỗi mùa hội xuân người dân thôn Làng Mỏ đều chế tác mới hoàn toàn cặp biểu tượng Tàng Thin Mặt Nguyệt để phục vụ nghi lễ rước thần. Khi đoàn rước kết thúc hành trình tại miếu Xa Vùn và rước kiệu trở về đình Làng Mỏ để cử hành lễ tế chính cùng các trò diễn sĩ - nông - công - thương, cặp vật linh được làm lễ hóa nhằm gửi gắm ước nguyện cầu cho con cháu đông đúc, gia súc đầy đàn, lúa ngô trĩu hạt.
Giá trị văn hóa và bảo tồn di sản lễ hội Ná Nhèm
Sự kết hợp hài hòa giữa hào khí thượng võ bảo vệ quê hương và triết lý phồn thực nhân văn đã đưa lễ hội Ná Nhèm trở thành một viên ngọc quý trong kho tàng văn hóa các dân tộc thiểu số vùng Đông Bắc. Tháng 6 năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, sánh vai cùng các không gian di sản nổi tiếng của tỉnh như đền Kỳ Cùng Lạng Sơn và động Tam Thanh Lạng Sơn.
Tinh thần thượng võ và triết lý nông nghiệp Tày
Xét dưới góc độ văn hóa học và dân tộc học, lễ hội Ná Nhèm phản ánh trọn vẹn hai nhu cầu sinh tồn cốt lõi nhất của cộng đồng cư dân vùng cao trong lịch sử là chống giặc ngoại xâm để giữ đất và duy trì nòi giống, phát triển nông nghiệp để giữ làng. Màn diễn tích đánh giặc Tài Ngào với tục bôi mặt nhọ giáo dục thế hệ trẻ lòng dũng cảm, tinh thần đoàn kết bất khuất trước kẻ thù; trong khi nghi thức rước Tàng Thin Mặt Nguyệt lại tôn vinh sức mạnh sinh sôi bất tận của tự nhiên và con người một cách hồn nhiên, trong sáng.
Nỗ lực phục dựng và lan tỏa di sản Bắc Sơn
Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu văn hóa trên cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, những giá trị lịch sử, nhân văn và nghệ thuật diễn xướng đặc sắc của lễ hội được tuyên truyền sâu rộng, giúp công chúng hiểu đúng bản chất triết lý phồn thực và truyền thống yêu nước của đồng bào vùng cao.
Giữa sắc xuân ấm áp nơi thung lũng núi đá Trấn Yên, lễ hội Ná Nhèm vẫn vang ngân tiếng trống hội trầm hùng gọi về ký ức mở đất và giữ làng của các bậc tiền nhân. Sự trường tồn của lễ hội độc đáo này không chỉ khẳng định bản sắc văn hóa giàu có của người Tày Bắc Sơn mà còn đóng góp một sắc màu vô cùng đặc biệt vào bức tranh di sản văn hóa phi vật thể đa dạng của dân tộc Việt Nam.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Lạng Sơn.
Bài liên quan
Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê
Lễ hội Bủng Kham tổ chức ngày 12 tháng Giêng tại xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, Lạng Sơn với nghi thức xuống đồng, gieo hạt lấy may, tung còn và hát Sli.
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng - Sắc xuân linh thiêng nơi biên ải xứ Lạng
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng tại Cao Lộc, Lạng Sơn với nghi thức tế Mẫu trang nghiêm, múa sư tử mèo và chợ xuân biên giới.
Lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ - Di sản nghĩa tình tri kỷ nơi xứ Lạng
Lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng Giêng tại Lạng Sơn, tái hiện mối giao hảo tri kỷ cùng nghi thức rước kiệu và tranh đầu pháo đặc sắc.



