Bỏ qua đến nội dung

Thung lũng Bắc Sơn - Bức tranh sơn thủy hữu tình nơi miền di sản xứ Lạng

Được bao bọc bởi hệ thống dãy núi đá vôi vòng cung Bắc Sơn hùng vĩ ở phía tây tỉnh Lạng Sơn, thung lũng Bắc Sơn là một bồn địa karst trù phú nổi bật với cảnh sắc đồng lúa bốn mùa, đỉnh núi Nà Lay sừng sững trong mây cùng truyền thống lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc Tày lâu đời.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh dòng sông Thương uốn lượn giữa cánh đồng lúa chín vàng tại thung lũng Bắc Sơn Lạng Sơn

Nhìn từ độ cao hơn sáu trăm mét giữa đại ngàn Đông Bắc, thung lũng Bắc Sơn trải rộng như một tấm thảm gấm khổng lồ kết tinh từ trầm tích địa chất triệu năm và nhịp sống thanh bình của miền sơn cước. Dòng sông Thương nhánh Bắc Sơn mềm mại vắt ngang cánh đồng lúa vàng Bắc Sơn dưới chân đỉnh núi Nà Lay, hòa quyện cùng những nếp nhà sàn truyền thống tạo nên không gian di sản quyến rũ hiếm có.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của thung lũng Bắc Sơn

Tọa lạc ở phía tây nam của tỉnh Lạng Sơn, cách trung tâm thành phố Lạng Sơn khoảng 85 km theo trục Quốc lộ 1B và cách Thủ đô Hà Nội khoảng 160 km về phía bắc, thung lũng Bắc Sơn giữ vị thế là một bồn địa giữa núi tiêu biểu của vùng cánh cung Đông Bắc. Không gian địa lý nơi đây là minh chứng sống động cho lịch sử tiến hóa lâu dài của vỏ Trái Đất gắn liền với quá trình phong hóa đá vôi nhiệt đới ẩm.

Lịch sử tiến hóa bồn địa karst hàng triệu năm

Xét trên bình diện địa chất học và cổ địa lý, thung lũng Bắc Sơn nằm ở trung tâm cánh cung núi đá vôi Bắc Sơn chạy theo phương Đông Bắc – Tây Nam tiếp giáp giữa Lạng Sơn và Thái Nguyên. Nền tảng địa tầng khu vực cấu tạo chủ yếu bởi hệ tầng đá vôi Bắc Sơn có tuổi Carbon – Permi cách ngày nay 250 đến 350 triệu năm, hình thành trong môi trường biển nông cổ đại giàu san hô và trùng lỗ. Suốt hàng chục triệu năm trầm tích dưới đáy đại dương cổ, các lớp vỏ sinh vật giàu canxi cacbonat đã tích tụ thành tầng đá vôi dày từ 800 mét đến hơn 1.200 mét.

Trải qua các chu kỳ vận động tạo sơn Indosini và Tân kiến tạo, khối đá vôi khổng lồ này được nâng lên khỏi mặt biển và bị cắt xẻ bởi các hệ thống đứt gãy kiến tạo. Quá trình hòa tan hóa học của nước mưa kết hợp dòng chảy mặt và dòng chảy ngầm suốt hàng triệu năm đã bào mòn các đới đá vôi nứt nẻ, mở rộng các phễu thu nước, hố sụt và thung lũng mù để hợp nhất thành cánh đồng karst quy mô lớn. Những giá trị địa mạo đặc sắc này đóng vai trò là mảnh ghép trọng tâm trong vùng lõi phía tây của Công viên địa chất Lạng Sơn, phản ánh trọn vẹn các giai đoạn phát triển của cảnh quan đá vôi nhiệt đới.

Cấu trúc núi đá vôi bao quanh lòng chảo trù phú

Đặc trưng nổi bật nhất về mặt hình thái học của thung lũng Bắc Sơn là sự đối lập hài hòa giữa lòng chảo trầm tích bằng phẳng ở trung tâm và bức tường thành núi đá vôi trùng điệp bao bọc tứ phía. Hàng trăm chóp núi, cụm tháp đá và dãy núi dạng bát úp thuộc kiểu địa hình karst đá vôi trưởng thành mọc nối tiếp nhau tạo nên đường chân trời nhấp nhô kỳ vĩ, với độ cao trung bình từ 500 mét đến hơn 600 mét so với mực nước biển. Sườn các khối núi đá vôi thường dốc đứng với bề mặt đá xám trắng bị nước mưa khắc chạm thành rãnh đá tai mèo cùng mạng lưới hang động khô ở nhiều cao độ.

Phần đáy của thung lũng Bắc Sơn nằm ở độ cao trung bình 250 đến 300 mét, được bồi tụ bởi lớp đất phù sa cổ và đất phong hóa giàu khoáng chất rửa trôi từ sườn núi xuống qua hàng vạn năm, tạo nên dải đất canh tác màu mỡ trải dài qua thị trấn Bắc Sơn và các xã Quỳnh Sơn, Bắc Quỳnh, Long Đống, Vũ Lăng, Vũ Lễ. Cấu trúc lòng chảo khép kín giúp điều hòa vi khí hậu nội vùng, hạn chế gió bão và tích trữ nguồn nước ngầm dồi dào trong các tầng chứa nước khe nứt karst để nuôi dưỡng hệ sinh thái nông nghiệp trù phú quanh năm.

Tiêu chí địa lý và di sảnThông số và tọa độ thực tế tại Bắc SơnĐặc trưng cấu trúc và giá trị tiêu biểu
Vị trí tọa độ hành chínhThuộc huyện Bắc Sơn ở phía tây nam tỉnh Lạng SơnCách trung tâm thành phố Lạng Sơn khoảng 85 km theo Quốc lộ 1B
Nền tảng địa tầng cốt lõiHệ tầng đá vôi Bắc Sơn có niên đại kỷ Carbon – PermiHình thành từ trầm tích biển cổ đại cách đây 250 – 350 triệu năm
Hình thái địa mạo đặc trưngBồn địa giữa núi kết hợp cụm tháp địa hình karst đá vôiLòng chảo bằng phẳng được bao bọc bởi hàng trăm chóp núi dạng bát úp
Đỉnh núi quan sát tiêu biểuKhu vực đỉnh núi Nà Lay cao khoảng 600 mét so với mực nước biểnSở hữu cầu thang đá khoảng 1.200 bậc dẫn lên điểm ngắm toàn cảnh
Hệ thống thủy văn nội vùngDòng sông Thương nhánh Bắc Sơn cùng mạng lưới suối ngầm karstUốn lượn mềm mại qua các cánh đồng và chảy xuyên qua hệ thống hang động
Dấu ấn khảo cổ và lịch sửCái nôi văn hóa sơ kỳ Đá mới cùng cụm di tích đình Nông Lục, hang Keng TaoDi tích quốc gia đặc biệt gắn với truyền thống dựng nước và giữ nước

Cảnh quan thiên nhiên và sinh thái đặc sắc tại thung lũng Bắc Sơn

Sự giao thoa kỳ diệu giữa cấu trúc núi đá vôi hùng vĩ, mạng lưới sông suối uốn lượn và bàn tay canh tác cần cù của cư dân bản địa đã biến thung lũng Bắc Sơn thành một bức tranh sơn thủy hữu tình biến đổi sắc màu theo từng mùa trong năm. Mỗi góc nhìn từ đỉnh núi cao xuống lòng thung lũng đều mang lại những ấn tượng thị giác sâu sắc về vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên vùng biên viễn.

Tầm nhìn bao quát biển mây từ đỉnh núi Nà Lay

Điểm tựa không gian lý tưởng nhất để thu trọn toàn bộ diện mạo địa mạo của thung lũng Bắc Sơn vào tầm mắt là đỉnh núi Nà Lay, ngọn núi đá vôi nằm ngay trung tâm thị trấn Bắc Sơn với độ cao khoảng 600 mét so với mực nước biển. Để lên tới đỉnh núi, hành trình men theo sườn đá dốc đứng đi qua hệ thống lối bậc đá gồm khoảng 1.200 bậc uốn lượn dưới tán rừng cây gỗ đặc hữu trên núi đá vôi như nghiến, trai lý và các loài dây leo tự nhiên.

Từ khoảng không gian thoáng đãng trên đỉnh núi Nà Lay, toàn bộ cấu trúc hình học của bồn địa karst hiện ra rõ nét đến từng chi tiết, từ những cụm núi đá vôi trùng điệp vươn xa tận chân trời cho tới các bản làng quần tụ yên bình dưới chân núi. Vào những buổi sớm mai mùa thu và mùa đông khi nhiệt độ chênh lệch giữa ngày và đêm lớn, hơi nước từ các dòng suối và mặt ruộng bốc lên ngưng tụ thành biển mây trắng xóa bồng bềnh ôm lấy lưng chừng các chóp núi đá. Khi ánh bình minh ló rạng qua rặng núi phía đông, những tia nắng vàng chiếu xuyên qua tầng mây làm bừng sáng cả không gian sơn nguyên tĩnh lặng, biến thung lũng Bắc Sơn thành một tuyệt tác ánh sáng của vùng Đông Bắc.

Biển mây trắng bồng bềnh ôm ấp các chóp núi đá vôi nhìn từ đỉnh núi Nà Lay tại thung lũng Bắc Sơn
Biển mây trắng bồng bềnh ôm ấp các chóp núi đá vôi nhìn từ đỉnh núi Nà Lay tại thung lũng Bắc Sơn

Dòng sông uốn lượn giữa cánh đồng lúa vàng bốn mùa

Nếu hệ thống núi đá vôi tạo nên khung xương hùng vĩ cho thung lũng Bắc Sơn thì dòng sông Thương nhánh Bắc Sơn (còn gọi là suối Bản Đãng hay sông Bắc Sơn) chính là mạch nguồn sinh khí mềm mại thổi hồn cho toàn bộ lòng chảo. Bắt nguồn từ các khe mạch nước ngầm trong hốc núi đá vôi phía bắc xã Quỳnh Sơn và Bắc Quỳnh, dòng sông nhỏ trong vắt chảy uốn lượn hình chữ S mềm mại xuyên qua những cánh đồng bằng phẳng trước khi đổ vào các hang luồn tự nhiên dưới chân núi đá.

Nhờ nguồn nước tưới tiêu dồi dào và chất đất phù sa màu mỡ, cánh đồng lúa vàng Bắc Sơn có diện tích hàng nghìn héc-ta luôn duy trì hai vụ lúa chính trong năm với vụ chiêm xuân thu hoạch vào cuối tháng Bảy và vụ mùa thu hoạch vào cuối tháng Mười đến đầu tháng Mười Một. Do tập quán gieo cấy lệch thời vụ giữa các thôn bản để điều tiết nguồn nước tự nhiên, trên cùng một cánh đồng lúa vàng Bắc Sơn luôn xuất hiện sự đan xen đa sắc độ giữa những ô ruộng lúa chín vàng óng ả, những thửa lúa đang thì con gái xanh mướt và những mảnh ruộng vừa gặt xong óng ánh mặt nước phản chiếu mây trời. Bên cạnh cây lúa nước ở vùng đáy bằng phẳng, các thung lũng đá vôi hẹp trên cao có độ ẩm mát mẻ và tầng đất tơi xốp còn là vùng sinh trưởng trứ danh của giống quýt Bắc Sơn Lạng Sơn vỏ mỏng vàng tươi, vị ngọt thanh và hương thơm tinh dầu nồng đượm mỗi độ thu đông về.

Khảo cổ tiền sử và dấu ấn lịch sử tại thung lũng Bắc Sơn

Không chỉ dừng lại ở giá trị cảnh quan địa mạo và sinh thái nông nghiệp, thung lũng Bắc Sơn còn là một vùng đất lưu giữ ký ức lịch sử xuyên suốt hàng vạn năm của dân tộc Việt Nam. Từ những mái đá tiền sử ẩn mình trong vách núi đến những ngôi đình cổ kính giữa bản làng, mỗi địa danh nơi đây đều khắc ghi dấu ấn văn hiến và truyền thống yêu nước kiên cường.

Cái nôi cư trú của người Việt cổ thời đại đá mới

Nhờ địa hình thung lũng kín gió, nguồn nước ngọt dồi dào cùng hệ thống hang động, mái đá tự nhiên phân bố dày đặc ở độ cao từ 5 đến 30 mét so với mặt ruộng, thung lũng Bắc Sơn đã trở thành địa bàn cư trú lý tưởng của cư dân tiền sử từ cách ngày nay khoảng 10.000 đến 4.000 năm. Vào đầu thế kỷ XX, các đợt khảo sát địa chất và khai quật khảo cổ học tại hàng chục hang động đá vôi quanh vùng Bắc Sơn như hang Phố Bình Gia, hang Keo Phầy, hang Lạng Nắc, hang Cưỡi Ngựa đã phát hiện tầng văn hóa dày chứa nhiều di cốt người cổ cùng hàng nghìn công cụ lao động bằng đá và mảnh gốm thô.

Từ những phát hiện mang tính bước ngoặt tại chính vùng đất này, giới khoa học đã xác lập thuật ngữ nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn để định danh một giai đoạn văn hóa sơ kỳ thời đại Đá mới tiêu biểu bậc nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á. Cư dân cổ sinh sống trong các mái đá thuộc thung lũng Bắc Sơn đã phát minh ra phương pháp mài lưỡi rìu đá cuội, chế tạo những viên đá phiến có vết rãnh cưa đôi song song đặc trưng gọi là "dấu Bắc Sơn", đồng thời biết nặn đồ gốm trang trí văn thừng và bước đầu thuần dưỡng thực vật trong các thung lũng ẩm ướt.

Quần thể di tích lịch sử cách mạng hào hùng

Tiếp nối mạch nguồn lịch sử từ thuở hồng hoang, địa thế hiểm trở "tiến có thể đánh, thoái có thể giữ" của thung lũng Bắc Sơn tiếp tục khẳng định vai trò chiến lược trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc vào thế kỷ XX. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và quá trình gây dựng cơ sở cách mạng của những người con ưu tú quê hương xứ Lạng như Hoàng Văn Thụ và Lương Văn Tri, đêm ngày 27 tháng 9 năm 1940, nhân dân các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Kinh tại đây đã nhất tề đứng lên đánh chiếm đồn Mỏ Nhài, làm nên cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940 vang dội, mở đầu cho thời kỳ đấu tranh vũ trang giải phóng dân tộc tiến tới Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Hiện nay, trên địa bàn thung lũng Bắc Sơn vẫn bảo tồn nguyên vẹn hệ thống 12 điểm di tích thuộc Khu di tích khởi nghĩa Bắc Sơn được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2016. Tiêu biểu trong số đó là đình Nông Lục tại xã Hưng Vũ – ngôi đình cổ lợp ngói âm dương mang kiến trúc truyền thống nhà sàn Tày dựng năm 1927, nơi diễn ra cuộc họp lịch sử quyết định phát lệnh nổi dậy đêm 27/9/1940. Bên cạnh đình Nông Lục là di tích đồn Mỏ Nhài, trường Vũ Lăng, đèo Tam Canh, khu rừng Khuổi Nọi tại xã Vũ Lễ – nơi thành lập Đội du kích Bắc Sơn năm 1940 và trung đội Cứu quốc quân 1, cùng di tích hang Keng Tao ẩn sâu trong vách núi đá vôi tại xã Bắc Quỳnh – nơi đặt cơ sở in báo và che chở cán bộ cách mạng trong những năm tháng hoạt động bí mật. Toàn bộ hệ thống di tích được gìn giữ trang nghiêm như biểu tượng sáng ngời của lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết dân tộc và khát vọng hòa bình.

  • Giá trị địa chất toàn cầu: Bồn địa karst điển hình thuộc hệ tầng đá vôi Carbon – Permi với hàng trăm chóp núi đá vôi và hệ thống hang Keng Tao, hang luồn tự nhiên.
  • Cảnh quan nông nghiệp trù phú: Sự kết hợp hài hòa giữa đỉnh núi Nà Lay cao 600 mét, dòng sông Thương nhánh Bắc Sơn và cánh đồng lúa vàng Bắc Sơn đa sắc màu.
  • Chiều sâu văn hóa tiền sử: Quê hương định danh của văn hóa sơ kỳ Đá mới Việt Nam với kỹ thuật rìu mài lưỡi và dấu Bắc Sơn nổi tiếng thế giới.
  • Truyền thống lịch sử cách mạng: Không gian bảo tồn đình Nông Lục, rừng Khuổi Nọi và các điểm di tích lịch sử quốc gia đặc biệt của quê hương xứ Lạng.

Bản sắc văn hóa người Tày và giá trị bảo tồn thung lũng Bắc Sơn

Linh hồn tạo nên sức cuốn hút nhân văn sâu lắng cho thung lũng Bắc Sơn chính là cộng đồng cư dân bản địa sinh sống lâu đời dưới chân các dãy núi đá vôi, trong đó người Tày chiếm tỷ lệ đông đảo bên cạnh người Nùng và người Dao. Trải qua nhiều thế hệ định cư, đồng bào đã kiến tạo nên một không gian văn hóa bản địa đậm đà bản sắc từ kiến trúc nhà ở, nghề thủ công đến ẩm thực và lễ hội dân gian.

Kiến trúc nhà sàn ngói âm dương tại bản làng cổ

Nét đặc trưng dễ nhận biết nhất trong bức tranh định cư tại thung lũng Bắc Sơn là hình ảnh những bản làng cổ tựa lưng vào vách núi đá vôi che chắn gió bắc và đồng loạt hướng mặt tiền về phía nam hoặc đông nam nhìn ra cánh đồng lúa rộng mở. Điểm sáng tiêu biểu nhất của kiến trúc truyền thống nơi đây là làng du lịch văn hóa Quỳnh Sơn tại xã Quỳnh Sơn – ngôi làng cổ của dòng họ Dương người Tày quy tụ hơn bốn trăm ngôi nhà sàn người Tày có tuổi đời từ nhiều thập kỷ đến gần một thế kỷ nằm quần tụ bên nhau với kiến trúc đồng nhất hiếm thấy và vinh dự được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) công nhận là Làng du lịch tốt nhất thế giới.

Mỗi ngôi nhà sàn người Tày tại Bắc Sơn đều được dựng hoàn toàn bằng các loại gỗ quý bản địa như gỗ nghiến, gỗ lý, gỗ đinh, gỗ dổi theo kết cấu khung cột mộng chốt vững chãi từ 3 đến 5 gian 2 chái, sàn nhà lát gỗ ván dày hoặc tre mai cách mặt đất khoảng hai mét nhằm tránh ẩm thấp và tạo độ thông thoáng tự nhiên. Toàn bộ phần mái của nhà sàn người Tày được lợp bằng ngói máng đất nung thủ công (gồm các hàng ngói úp và ngói ngửa xếp xen kẽ) do chính bàn tay thợ khéo của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn chế tác qua quy trình chọn đất sét dẻo, ủ đất, đập bùn bằng vồ gỗ và nung củi suốt nhiều ngày đêm. Lớp mái ngói âm dương phủ rêu phong giúp ngôi nhà luôn mát mẻ vào mùa hạ và ấm áp khi gió mùa đông bắc tràn về. Không gian sinh hoạt trong nhà cũng gắn liền với các vật dụng nong, nia, giỏ cá, bồ đựng thóc tinh xảo từ nghề đan lát mây tre Vũ Lăng, phản ánh lối sống hòa hợp tuyệt đối với hệ sinh thái tự nhiên.

Hàng trăm ngôi nhà sàn lợp ngói âm dương của người Tày dưới chân núi đá vôi ở làng Quỳnh Sơn thuộc thung lũng Bắc Sơn
Hàng trăm ngôi nhà sàn lợp ngói âm dương của người Tày dưới chân núi đá vôi ở làng Quỳnh Sơn thuộc thung lũng Bắc Sơn

Đời sống lễ hội và tri thức nông nghiệp bản địa

Song hành cùng không gian kiến trúc nhà sàn cổ kính là đời sống văn hóa tinh thần và ẩm thực truyền thống vô cùng phong phú của cư dân thung lũng Bắc Sơn. Vào dịp tháng Giêng âm lịch hằng năm khi tiết trời mùa xuân ấm áp gõ cửa các bản làng và hoa đào, hoa mận nở trắng sườn đá, tiếng đàn Tính dìu dặt hòa cùng làn điệu hát Then cổ của người Tày, hát Sli của người Nùng và hát Páo Dung của người Dao lại ngân vang trong các kỳ hội xuân Lồng Tồng cầu mùa màng mưa thuận gió hòa. Đặc biệt, tại khu vực đình Làng Mỏ thuộc thôn Mỏ, xã Trấn Yên trong vùng Bắc Sơn còn bảo lưu nguyên vẹn lễ hội Ná Nhèm (theo tiếng Tày nghĩa là "mặt nhọ") – một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia độc đáo diễn ra vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm, gắn liền với màn trình diễn bôi nhọ mặt đánh giặc giữ làng và nghi thức rước sinh thực khí (Tàng thinh – Mặt nguyệt) thể hiện ước vọng sinh sôi nảy nở của cư dân nông nghiệp.

Trong văn hóa ẩm thực gắn với nền nông nghiệp lúa nước thung lũng, hạt gạo nếp cái hoa vàng hạt tròn mẩy, dẻo thơm trồng trên cánh đồng lúa vàng Bắc Sơn đã được đồng bào Tày kết hợp với tro đốt từ thân cây rơm nếp hoặc vỏ cây núc nác rừng rây mịn, nhân đậu xanh và thịt ba chỉ ướp hạt tiêu rừng để làm nên món bánh chưng đen Bắc Sơn thanh mát, giàu hương vị núi rừng dâng cúng tổ tiên mỗi dịp lễ Tết. Sự hòa quyện chặt chẽ giữa cảnh quan địa hình karst đá vôi, di chỉ khảo cổ học tiền sử, di tích cách mạng và văn hóa cộng đồng đã giúp vùng đất Bắc Sơn trở thành hình mẫu tiêu biểu về bảo tồn di sản toàn diện của tỉnh Lạng Sơn.

Giữa mây trời biên viễn Đông Bắc, thung lũng Bắc Sơn hiện lên như một bảo tàng sống động hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp của thiên nhiên kỳ vĩ, chiều sâu văn hóa tiền sử và truyền thống lịch sử hào hùng của dân tộc. Để tiếp tục tìm hiểu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các danh thắng tự nhiên, di tích lịch sử, danh nhân và kho tàng văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Lạng Sơn NSSC nhằm khám phá trọn vẹn bản sắc văn hiến xứ Lạng.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất