Công viên địa chất Lạng Sơn - Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng biên viễn
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Mang thông điệp xuyên suốt về dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng, Công viên địa chất Lạng Sơn mở ra một cuốn biên niên sử bằng đá sống động nối liền đại dương cổ đại với những dãy núi đá vôi trùng điệp và thung lũng trầm tích trù phú. Từ các tầng hóa thạch bọ ba thùy niên đại nửa tỷ năm đến vùng trầm tích hồ cổ Na Dương và hệ thống hang động kỳ bí, vùng di sản này kết tinh sự giao hòa bền chặt giữa thiên nhiên và con người.
Quy mô không gian và lịch sử kiến tạo Công viên địa chất Lạng Sơn
Được Ủy ban Nhân dân tỉnh Lạng Sơn thành lập năm 2021 và được Hội đồng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO thông qua danh hiệu quốc tế vào tháng 9 năm 2024, Công viên địa chất Lạng Sơn trở thành công viên địa chất toàn cầu thứ tư của Việt Nam sau Cao nguyên đá Đồng Văn, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Quy mô đồ sộ và tính liên tục của các phân vị địa tầng nơi đây đã đưa xứ Lạng trở thành điểm sáng trên bản đồ di sản địa chất thế giới.
Vị trí địa lý trải rộng tám huyện và thành phố
Xét về phạm vi quy hoạch, Công viên địa chất Lạng Sơn có tổng diện tích 4.842,58 ki-lô-mét vuông, chiếm khoảng 58% diện tích tự nhiên toàn tỉnh với hơn 627.000 cư dân thuộc nhiều dân tộc anh em. Ranh giới công viên bao trùm thành phố Lạng Sơn và bảy huyện Bắc Sơn, Bình Gia, Văn Quan, Chi Lăng, Hữu Lũng, Cao Lộc, Lộc Bình cùng một phần huyện Văn Lãng, nằm ngay cửa ngõ giao thương chiến lược vùng Đông Bắc.
Cấu trúc địa hình của toàn vùng Công viên địa chất Lạng Sơn là sự chuyển tiếp ngoạn mục giữa ba đới cảnh quan lớn: cánh cung núi đá vôi Bắc Sơn – Hữu Lũng hùng vĩ ở phía tây và tây nam, đới trũng kiến tạo dọc đứt gãy sâu Cao Bằng – Tiên Yên gắn với lưu vực sông Kỳ Cùng Lạng Sơn ở trung tâm, và khối núi cao lục nguyên – phun trào đỉnh núi Mẫu Sơn cao hơn 1.500 mét ở phía đông. Chính sự phân bậc địa hình đa dạng ấy đã tạo nên các tiểu vùng khí hậu và hệ sinh thái đặc thù trên cùng một lãnh thổ di sản.
Năm trăm triệu năm tiến hóa từ đại dương cổ
Điểm cốt lõi làm nên tầm vóc quốc tế của Công viên địa chất Lạng Sơn với chủ đề dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng (Flow of life in a sacred land) chính là hồ sơ địa tầng ghi lại lịch sử tiến hóa địa chất và sinh giới kéo dài hơn 500 triệu năm từ đại Cổ sinh, qua đại Trung sinh đến đại Tân sinh. Vào đầu đại Cổ sinh (kỷ Cambri và kỷ Ordovic – Silur cách đây khoảng 500 đến 420 triệu năm), phần lớn diện tích Lạng Sơn ngày nay từng là một vùng biển cổ sâu và biển nông ven bờ, nơi lắng đọng các tầng đá phiến sét, bột kết và đá vôi cổ chứa đựng dấu tích của những sinh vật biển sơ khai đầu tiên trên Trái Đất.
Bước sang giai đoạn kỷ Devon đến kỷ Carbon – Permi (cách đây 380 đến 250 triệu năm), môi trường biển nông ấm áp chiếm ưu thế tuyệt đối trên vùng đất này, tạo điều kiện cho các rạn san hô, huệ biển và trùng lỗ phát triển rực rỡ, hình thành nên hệ tầng đá vôi Bắc Sơn và hệ tầng Đồng Đăng dày hàng nghìn mét. Đến đại Trung sinh (kỷ Trias và kỷ Jura – Creta), các đợt vận động tạo sơn cùng hoạt động núi lửa phun trào axit và bazơ dưới biển (đá cầu gối pillow lava tại khu vực đèo Khách, Lộc Bình) đã làm biến đổi sâu sắc cấu trúc vỏ Trái Đất, rút cạn biển cổ và nâng vùng đất Lạng Sơn thành lục địa với các bồn trũng hồ lục địa rộng lớn trong đại Tân sinh.
| Hạng mục di sản và quy hoạch | Thông số kỹ thuật và quy mô thực tế | Giá trị khoa học và văn hóa tiêu biểu tại Lạng Sơn |
|---|---|---|
| Danh hiệu quốc tế được công nhận | Thành viên Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO | Vinh danh chính thức dựa trên 38 điểm di sản thuộc 4 tuyến khám phá |
| Tổng diện tích và phạm vi | Đạt 4.842,58 km2 (chiếm khoảng 58% diện tích toàn tỉnh Lạng Sơn) | Trải rộng trên 8 huyện, thành phố với hơn 627.000 cư dân bản địa |
| Thông điệp chủ đề xuyên suốt | Chủ đề dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng | Kết nối lịch sử 500 triệu năm tiến hóa sự sống với tín ngưỡng thờ Mẫu |
| Di sản cổ sinh vật học tiêu biểu | Các tầng hóa thạch bọ ba thùy và trầm tích hồ cổ Na Dương | Minh chứng hệ động thực vật biển cổ sinh và rừng đầm lầy thế Eocen – Oligocen |
| Cảnh quan địa mạo karst đặc sắc | Hệ thống hố sụt Mỏ Rọ, thung lũng đá vôi, hang động và thác nước | Phản ánh đầy đủ các giai đoạn tiến hóa karst nhiệt đới từ trẻ đến già |
| Di sản khảo cổ và văn hóa | Di chỉ người cổ, núi Mặt Quỷ và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ | Sự giao hòa giữa cái nôi người tiền sử, lịch sử giữ nước và văn hóa tâm linh |
Đặc điểm địa mạo karst và cổ sinh tại Công viên địa chất Lạng Sơn
Giá trị nổi bật toàn cầu khiến giới địa chất học quốc tế đánh giá cao Công viên địa chất Lạng Sơn nằm ở sự kết hợp hiếm có giữa kho tàng cổ sinh vật học phong phú bậc nhất Đông Nam Á và hệ thống địa mạo karst đa dạng. Mỗi mỏm đá, vách núi hay vỉa than nơi đây đều lưu giữ những bằng chứng khoa học vô giá về sự biến đổi khí hậu và tiến hóa sinh giới.
Kho tàng hóa thạch cổ sinh và bồn trũng Na Dương
Trên khắp địa bàn Công viên địa chất Lạng Sơn, các nhà cổ sinh vật học đã phát hiện và định danh hàng chục điểm lộ hóa thạch đại diện cho nhiều kỷ địa chất khác nhau. Tại các hệ tầng trầm tích kỷ Cambri và kỷ Devon phân bố ở huyện Văn Quan, Bình Gia và Cao Lộc, các lớp đá phiến sét và đá vôi phân lớp mỏng bảo tồn nguyên vẹn hàng vạn mẫu hóa thạch bọ ba thùy (Trilobita), tay cuộn (Brachiopoda), bút đá (Graptolithina) và san hô bốn tia. Sự hiện diện dày đặc của hóa thạch bọ ba thùy với cấu trúc vỏ giáp ba phần rõ nét là bằng chứng sống động về sự bùng nổ sự sống đại dương cổ cách ngày nay gần nửa tỷ năm.
Đặc biệt, di sản địa chất mang tầm vóc quốc tế độc nhất vô nhị tại Công viên địa chất Lạng Sơn chính là bồn trũng trầm tích hồ cổ Na Dương tại huyện Lộc Bình, có niên đại thế Eocen muộn đến Oligocen sớm (cách ngày nay khoảng 35 đến 39 triệu năm). Trong các vỉa than nâu và đá phiến sét dầu của hồ cổ đầm lầy nhiệt đới Na Dương, các đoàn khảo sát cổ sinh vật học Việt Nam và quốc tế đã khai quật được một quần xã hóa thạch động thực vật lục địa vô cùng hoàn chỉnh: từ bộ xương hóa thạch cá sấu cổ đại, rùa nước ngọt khổng lồ, cá vây tia, động vật có vú móng guốc cổ giống thú than (Anthracotheriidae) đến hàng trăm mẫu gỗ hóa đá, lá và quả thực vật hạt kín. Bồn trũng trầm tích hồ cổ Na Dương được giới khoa học quốc tế xem là "cửa sổ vàng" giúp giải mã sự tiến hóa và di cư của hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới châu Á trong đại Tân sinh.
Hệ thống hang động, hố sụt và thung lũng đá vôi
Bên cạnh di sản cổ sinh vật học, diện mạo cảnh quan của Công viên địa chất Lạng Sơn được định hình bởi diện tích đá vôi rộng lớn chiếm hơn một nửa lãnh thổ công viên, tạo nên bộ sưu tập đầy đủ các dạng địa hình karst nhiệt đới. Quá trình xâm thực và hòa tan đá vôi dọc theo các đứt gãy kiến tạo đã hình thành nên những bồn địa và thung lũng karst trù phú như thung lũng Bắc Sơn và thảo nguyên Đồng Lâm Hữu Lũng. Vào mùa mưa, nước từ các mạch ngầm karst dâng lên biến lòng thung lũng thành mặt hồ trong xanh phẳng lặng; khi mùa khô đến, nước rút qua các hang tiêu nước ngầm để lộ ra thảm cỏ xanh mướt trải dài dưới chân vách đá vôi dựng đứng.
Trong lòng các khối núi đá vôi thuộc Công viên địa chất Lạng Sơn là mạng lưới hàng trăm hang động khô, hang nước ngầm và các hố sụt karst khổng lồ do sự sập đổ trần hang ngầm tạo nên. Điển hình là hố sụt Mỏ Rọ cùng cụm hố sụt Bàn Khiếng tại huyện Bắc Sơn và Hữu Lũng với miệng hố hình phễu sâu hàng trăm mét, dưới đáy hố phát triển hệ sinh thái rừng nguyên sinh biệt lập cùng các dòng sông ngầm kỳ bí. Hệ thống hang động trong công viên như động Tam Thanh Lạng Sơn, động Nhị Thanh Lạng Sơn, động Gió Mai Sao hay hang Ốc, hang Dơi sở hữu hệ thống măng đá, nhũ đá, rèm đá và cột thạch nhũ lộng lẫy được kết tủa qua hàng trăm nghìn năm, đi kèm với các bậc thác tufa đá vôi tuyệt đẹp như thác Đăng Mò Bình Gia tuôn chảy trắng xóa giữa rừng già.

Bốn tuyến di sản tiêu biểu thuộc Công viên địa chất Lạng Sơn
Nhằm kết nối khoa học địa chất với lịch sử văn hóa bản địa một cách mạch lạc, mạng lưới 38 điểm di sản chính thức của Công viên địa chất Lạng Sơn được quy hoạch thành bốn tuyến hành trình chuyên đề mang đậm tính triết lý. Mỗi tuyến di sản là một chương sử kể về quá trình hình thành đất trời, sự xuất hiện của con người tiền sử và truyền thống giữ nước của dân tộc.
Các cụm điểm di sản vùng núi đá và sơn nguyên
Cấu trúc không gian của Công viên địa chất Lạng Sơn được tổ chức khoa học qua bốn tuyến di sản trọng điểm gồm: Tuyến 1 "Khám phá thế giới Thượng ngàn" (từ huyện Hữu Lũng đến huyện Bắc Sơn), Tuyến 2 "Hành trình về miền Thiên giới" (từ huyện Văn Quan, Bình Gia đến Bắc Sơn), Tuyến 3 "Cuộc sống dân dã nơi Trần gian" (từ huyện Cao Lộc đến Lộc Bình) và Tuyến 4 "Đường đến Thủy cung" (từ thành phố Lạng Sơn đến huyện Chi Lăng). Cách đặt tên bốn tuyến di sản lấy cảm hứng trực tiếp từ quan niệm vũ trụ quan Tứ Phủ (Thiên – Địa/Nhạc – Thoải – Nhân gian) trong văn hóa tín ngưỡng truyền thống của người Việt.
Trên các tuyến di sản này, các điểm lộ địa chất và cảnh quan thiên nhiên được bảo tồn nguyên trạng và gắn biển giải thích khoa học song ngữ chi tiết. Nếu như Tuyến 1 và Tuyến 2 đưa người tìm hiểu đi qua các thung lũng đá vôi, hố sụt Mỏ Rọ, cầu thiên nhiên, điểm lộ hóa thạch bọ ba thùy Văn Quan và cảnh quan ruộng bậc thang thung lũng karst, thì Tuyến 3 lại mở ra thế giới địa chất lục nguyên hùng vĩ của khối núi Mẫu Sơn, các điểm lộ đá cầu gối phun trào dưới đáy biển cổ và bồn trũng trầm tích hồ cổ Na Dương giàu hóa thạch cá sấu, rùa cổ đại. Sự phân bố hợp lý của 38 điểm di sản giúp tái hiện bức tranh địa chất toàn diện của toàn vùng Đông Bắc.
Dấu ấn khảo cổ tiền sử và phên giậu lịch sử
Không chỉ giàu có về cổ sinh vật học, Công viên địa chất Lạng Sơn còn là một trong những cái nôi cổ xưa nhất của loài người trên lãnh thổ Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Nằm trên Tuyến di sản số 2 thuộc địa phận huyện Bình Gia là di chỉ khảo cổ hang Thẩm Khuyên Thẩm Hai – di tích quốc gia đặc biệt nơi các nhà cổ nhân học đã phát hiện răng hóa thạch của người đứng thẳng (Homo erectus) cùng quần động vật hóa thạch Pông-gô – Đười ươi (Pongo) và voi răng kiếm (Stegodon) có niên đại trung kỳ thế Pleistocen cách ngày nay khoảng 475.000 đến 500.000 năm. Tiếp nối dấu chân người tối cổ Thẩm Khuyên – Thẩm Hai là hệ thống hàng chục mái đá thuộc nền văn hóa khảo cổ Bắc Sơn cách đây 10.000 năm, minh chứng dòng chảy cư trú liên tục của con người qua các thời đại địa chất.
Bên cạnh các di chỉ tiền sử, tuyến di sản số 4 của Công viên địa chất Lạng Sơn dọc theo thung lũng đứt gãy sông Thương lại hội tụ những trang sử hào hùng bảo vệ nền độc lập dân tộc tại quần thể di tích ải Chi Lăng. Chính cấu trúc địa chất hiểm yếu với dãy núi đá vôi Bảo Đài dựng đứng ở phía tây và dãy núi đất Thái Hòa – Cai Kinh ở phía đông đã tạo nên "lòng chảo Chi Lăng" dài gần 20 km. Nổi bật trên vách núi đá vôi thuộc dãy Bảo Đài là thắng cảnh địa chất – lịch sử núi Mặt Quỷ, nơi quá trình phong hóa và hòa tan đá vôi qua hàng triệu năm đã tạo nên những hốc đá tự nhiên trên vách núi dựng đứng giống hệt hình gương mặt kỳ vĩ nhìn xuống dòng sông Thương và cánh đồng lầy Quỷ Môn Quan, gắn liền với chiến công hiển hách của dân tộc và tinh thần yêu chuộng hòa bình muôn đời.

- Quy mô diện tích rộng lớn: Bao phủ 4.842,58 km2 trên 8 huyện, thành phố với 38 điểm di sản thuộc 4 tuyến hành trình.
- Cổ sinh vật học nửa tỷ năm: Bảo tồn hóa thạch bọ ba thùy đại Cổ sinh và hệ động thực vật trầm tích hồ cổ Na Dương đại Tân sinh.
- Di chỉ nhân học tầm vóc quốc tế: Lưu giữ dấu tích người tối cổ 500.000 năm tại Thẩm Khuyên – Thẩm Hai và văn hóa Đá mới Bắc Sơn.
- Không gian văn hóa tâm linh: Kết nối địa hình núi rừng, sông suối với hệ thống đền thờ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ.
Giá trị bảo tồn UNESCO và bản sắc của Công viên địa chất Lạng Sơn
Một trong những tiêu chí quan trọng nhất giúp Công viên địa chất Lạng Sơn chinh phục danh hiệu của UNESCO chính là sự gắn kết hữu cơ giữa di sản địa chất, đa dạng sinh học và di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng cư dân bản địa. Thiên nhiên kỳ vĩ nơi đây đã trở thành cái nôi nuôi dưỡng đời sống tâm linh và bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Dao, Hoa, Sán Chay, Mông.
Không gian thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa
Đúng như thông điệp dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng, các thành tạo địa chất kỳ vĩ từ núi cao, rừng thẳm đến hang động và suối nguồn trong Công viên địa chất Lạng Sơn đã được nhân dân bản địa linh thiêng hóa thông qua thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ của người Việt (di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2016). Trong tâm thức văn hóa dân gian, những cánh rừng đại ngàn và đỉnh núi đá vôi trùng điệp của xứ Lạng chính là không gian ngự trị của Mẫu Thượng Ngàn cai quản miền sơn lâm, trong khi dòng sông Kỳ Cùng và các mạch nước ngầm trong hang động gắn liền với Mẫu Thoải cai quản miền sông nước.
Dọc theo bốn tuyến di sản của Công viên địa chất Lạng Sơn là hệ thống các ngôi đền cổ linh thiêng bậc nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ, tiêu biểu là đền Bắc Lệ Hữu Lũng ẩn mình dưới tán cổ thụ trăm năm trên đồi cao huyện Hữu Lũng và đền Mẫu Đồng Đăng tựa lưng vào vách núi đá vôi nơi cửa ngõ biên cương Cao Lộc. Triết lý tôn vinh người Mẹ tự nhiên (Mẫu Thiên, Mẫu Địa, Mẫu Thoải, Mẫu Thượng Ngàn) trong tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lạng Sơn đã hình thành nên ý thức cộng đồng tự giác bảo vệ rừng thiêng, giữ gìn mạch nước nguồn và trân trọng từng vách đá, hang động tự nhiên.
Bảo tồn đa dạng sinh học gắn với cộng đồng
Nhờ sự đa dạng về nền đá mẹ (đá vôi, đá cát kết, đá phiến sét, đá phun trào) và sự phân hóa độ cao địa hình từ dưới 100 mét lên tới 1.541 mét, Công viên địa chất Lạng Sơn sở hữu hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi và rừng á nhiệt đới núi cao vô cùng phong phú. Các khu rừng đặc dụng và rừng phòng hộ tại Hữu Liên (Hữu Lũng), Bắc Sơn và Mẫu Sơn là nơi cư trú của hàng nghìn loài thực vật bậc cao và nhiều loài động vật quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN như hươu xạ, voọc đen má trắng, rùa hộp trán vàng miền Bắc, cá cóc Mẫu Sơn cùng các quần thể cây gỗ nghiến, trai lý, đinh hương, hoàng đàn hữu liên quý giá.
Mô hình quản lý bền vững theo tiêu chuẩn Công viên địa chất toàn cầu UNESCO tại Lạng Sơn đặt cộng đồng cư dân các dân tộc Tày, Nùng, Dao làm chủ thể trung tâm trong công tác bảo tồn di sản địa chất gắn với giáo dục môi trường và gìn giữ văn hóa truyền thống. Những làn điệu hát Then – đàn Tính của người Tày, hát Sli của người Nùng, múa Sư tử Mèo, nghề làm ngói âm dương, nghề trồng hồi và chế tác thủ công tại các bản làng nằm trong ranh giới công viên được bảo tồn nguyên vẹn, tạo nên sức sống hài hòa giữa con người và Mẹ Trái Đất.
Từ những tầng đá trầm tích nửa tỷ năm dưới đáy biển cổ đến những ngôi đền linh thiêng và bản làng trù phú giữa núi rừng Đông Bắc, Công viên địa chất Lạng Sơn là biểu tượng rực rỡ cho giá trị di sản thiên nhiên và văn hóa tầm vóc quốc tế của Việt Nam. Để tiếp tục tra cứu hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các danh thắng tự nhiên, di tích lịch sử, danh nhân và kho tàng văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Lạng Sơn NSSC nhằm khám phá trọn vẹn bản sắc văn hiến xứ Lạng.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.
Bài liên quan
Đền Mẫu Đồng Đăng - Chốn linh từ kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu nơi biên ải
Đền Mẫu Đồng Đăng tại huyện Cao Lộc, Lạng Sơn là ngôi cổ tự thờ Phật và Thánh Mẫu uy nghiêm, lưu giữ kiến trúc năm gian thờ cùng văn bia cổ thời Nguyễn.
Động Nhị Thanh Lạng Sơn - Kiệt tác hang động văn hiến bên suối Ngọc Tuyền
Động Nhị Thanh Lạng Sơn tại phường Tam Thanh quy tụ dòng suối Ngọc Tuyền trong vắt, chùa Tam Giáo cổ kính và hệ thống văn bia ma nhai của danh sĩ Ngô Thì Sĩ.
Động Tam Thanh Lạng Sơn - Tuyệt tác chùa trong động đệ nhất xứ Lạng
Động Tam Thanh Lạng Sơn được mệnh danh là Đệ nhất bát cảnh xứ Lạng với kiến trúc chùa trong động cổ kính, phù điêu Phật A Di Đà và hệ thống văn bia Ma Nhai.



