Bỏ qua đến nội dung

Động Nhị Thanh Lạng Sơn - Kiệt tác hang động văn hiến bên suối Ngọc Tuyền

Động Nhị Thanh Lạng Sơn tọa lạc tại phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn là danh thắng tự nhiên và di sản văn hiến tiêu biểu vùng Đông Bắc. Thuộc quần thể danh thắng đã xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, nơi đây quy tụ cấu trúc hang động đá vôi triệu năm, dòng suối Ngọc Tuyền chảy xuyên lòng núi, ngôi chùa Tam Giáo cổ kính và hệ thống văn bia khắc đá từ thế kỷ mười tám.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh vòm đá tự nhiên và dòng suối Ngọc Tuyền bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn

Động Nhị Thanh Lạng Sơn tọa lạc tại phường Tam Thanh, thành phố Lạng Sơn là danh thắng tự nhiên và di sản văn hiến tiêu biểu vùng Đông Bắc. Thuộc quần thể danh thắng đã xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt, nơi đây quy tụ cấu trúc hang động đá vôi triệu năm, dòng suối Ngọc Tuyền chảy xuyên lòng núi, ngôi chùa Tam Giáo cổ kính và hệ thống văn bia khắc đá từ thế kỷ mười tám.

Dấu ấn khai mở và kiến tạo địa chất tại động Nhị Thanh Lạng Sơn

Nằm cách trung tâm thành phố Lạng Sơn khoảng hai ki-lô-mét về phía tây bắc, động Nhị Thanh Lạng Sơn không chỉ là một tuyệt tác địa mạo karst được thiên nhiên chạm khắc qua hàng trăm triệu năm mà còn là địa chỉ văn hóa thấm đẫm tinh thần nhân văn của các bậc tiền nhân. Hành trình từ một hang đá hoang sơ giữa rừng rậm biên viễn trở thành đệ nhất bát cảnh xứ Lạng gắn liền với lịch sử tiến hóa địa chất vùng Đông Bắc và dấu chân khai phá của bậc danh sĩ thời Lê trung hưng.

Quá trình hình thành hang động karst bên suối ngầm

Theo các công trình khảo sát địa chất và địa mạo tại không gian Công viên địa chất Lạng Sơn, khối núi đá vôi chứa động Nhị Thanh Lạng Sơn thuộc hệ tầng Bắc Sơn, có niên đại hình thành từ kỷ Carbon đến kỷ Permi cách ngày nay khoảng 250 đến 300 triệu năm. Thuở sơ khai, vùng trũng Lạng Sơn từng là biển cổ ấm áp, nơi trầm tích sinh vật biển tích tụ dày hàng trăm mét tạo nên những dải đá vôi cacbonat canxi tinh khiết. Qua các đợt vận động tạo sơn nâng thềm lục địa, khối núi phường Tam Thanh xuất hiện hệ thống đứt gãy kiến tạo mở đường cho dòng chảy bề mặt len lỏi sâu vào lòng đá.

Khác với những hang động khô nằm tách biệt trên sườn núi cao, cấu trúc địa chất của động Nhị Thanh Lạng Sơn thuộc kiểu hang động karst xuyên thủy điển hình được kiến tạo trực tiếp bởi hoạt động xâm thực cơ học và hòa tan hóa học của dòng suối Ngọc Tuyền. Qua hàng triệu năm, dòng nước ngầm giàu khí cacbonic chảy xuyên lòng núi đã bào mòn các khe nứt tự nhiên thành hành lang hang động dài hơn sáu trăm mét nối thông hai sườn núi, trước khi hợp lưu về dòng sông Kỳ Cùng Lạng Sơn uốn lượn quanh đô thị cổ.

Cuộc tao ngộ lịch sử của danh sĩ Ngô Thì Sĩ

Trong suốt nhiều thế kỷ trước thời Lê trung hưng, dù nằm không xa lỵ sở trấn thành Lạng Sơn nhưng hang động tự nhiên này vẫn bị che phủ bởi rừng cây rậm rạp. Bước ngoặt lịch sử đưa danh thắng bước vào trang sử văn hiến dân tộc diễn ra vào tháng năm năm Kỷ Hợi 1779, niên hiệu Cảnh Hưng thứ bốn mươi, khi danh nhân văn hóa Ngô Thì Sĩ đang đảm nhiệm trọng trách Đốc trấn Lạng Sơn. Trong một lần tuần thú vùng núi phía tây bắc trấn thành, ông phát hiện mạch nước suối trong vắt chảy ra từ khe núi đá nên đã huy động nhân công phát quang bụi rậm, mở đường vào lòng hang và tôn tạo cảnh quan thờ tự.

Để ghi dấu mối duyên kỳ ngộ giữa người tri kỷ và non nước xứ Lạng, vị Đốc trấn chính thức đặt tên cho hang động mới khám phá là Nhị Thanh, lấy theo chính tên tự và tên hiệu Nhị Thanh cư sĩ của mình. Danh xưng Nhị Thanh cư sĩ vốn được ông ghép từ tên quê hương Tả Thanh Oai bên sông Nhuệ và vùng đất Thanh Chương nơi ông từng làm quan trước khi lên trấn nhậm biên thùy. Khi đặt tên cho động Nhị Thanh Lạng Sơn, ông vừa gửi nỗi niềm thương nhớ cố hương vào vách đá biên ải, vừa tạo nên sự đối xứng hài hòa với danh thắng động Tam Thanh Lạng Sơn nằm ở kế bên.

Toàn cảnh vòm đá tự nhiên và không gian bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn
Toàn cảnh vòm đá tự nhiên và không gian bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn

Hình 1 - Không gian vòm hang đá vôi tự nhiên kỳ vĩ kết hợp cùng lối đi men theo vách núi bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn.

Cảnh quan suối Ngọc Tuyền và thạch nhũ trong động Nhị Thanh Lạng Sơn

Điểm làm nên sức cuốn hút riêng biệt của động Nhị Thanh Lạng Sơn so với nhiều hang động đá vôi khác ở miền Bắc chính là sự hòa quyện sống động giữa yếu tố tĩnh của đá núi và yếu tố động của mạch nước ngầm. Thay vì một lòng hang tĩnh lặng khép kín, toàn bộ không gian danh thắng là một bản giao hưởng tự nhiên của tiếng suối reo, ánh sáng xuyên qua giếng trời đá vôi và những khối thạch nhũ muôn hình vạn trạng.

Thủy lộ suối Ngọc Tuyền uốn lượn tới ao Nhất Bích

Linh hồn của cảnh quan tự nhiên tại động Nhị Thanh Lạng Sơn chính là dòng suối Ngọc Tuyền, trong chữ Hán có nghĩa là suối Ngọc, chảy xuyên suốt chiều dài hơn năm trăm mét từ cửa sau ra tới cửa trước của hang động. Bắt nguồn từ các mạch nước ngầm trong khối núi đá vôi phía bắc phường Tam Thanh, dòng suối len lỏi qua những khe đá hẹp, chảy uốn lượn dưới đáy hang rồi vượt qua các bậc ghềnh đá tự nhiên tạo nên âm thanh róc rách vang vọng khắp vòm trần. Ngay cả trong những tháng mùa khô hanh của vùng Đông Bắc, làn nước suối vẫn giữ được độ trong vắt nhìn thấu tận đáy sỏi cuội.

Khi chảy đến khu vực phía trước cửa động và chùa Tam Giáo, dòng suối Ngọc Tuyền mở rộng lòng chảy và hội tụ lại thành một hồ nước tự nhiên phẳng lặng mang tên ao Nhất Bích. Tên gọi ao Nhất Bích do chính Nhị Thanh cư sĩ đặt vào thế kỷ mười tám nhằm ca ngợi sắc nước xanh biếc như khối ngọc bích phản chiếu bóng núi đá vôi và mái chùa cổ kính. Để kết nối lối đi từ bờ ngoài vượt qua dòng suối dẫn vào cửa động, cây cầu vòm bằng đá mang tên cầu Nhất Thị Kiều đã được kiến tạo vắt ngang qua mặt nước trong xanh, tạo nên bố cục sơn thủy hữu tình.

Vòm hang kỳ vĩ và hệ thống thạch nhũ đa tầng

Bước qua khu vực cửa động để tiến sâu vào lòng động Nhị Thanh Lạng Sơn, không gian hang động mở ra với cấu trúc địa hình đa dạng, lúc thu hẹp thành những hành lang đá uốn khúc quanh co, lúc vươn cao thành những vòm sảnh rộng lớn cao hàng chục mét. Hệ thống đường đi bằng đá được đục đẽo khéo léo men theo sườn vách núi ngay phía trên dòng suối, kết hợp cùng các cây cầu nhỏ bắc ngang qua lòng suối Ngọc Tuyền tại những khúc cua uốn lượn. Nhờ cấu trúc hang xuyên thủy có hai đầu thông thoáng và các khe nứt thông lên đỉnh núi, không khí trong lòng động luôn đối lưu mát mẻ quanh năm.

Trên vòm trần và hai bên vách đá của động Nhị Thanh Lạng Sơn, quá trình nhỏ giọt và kết tủa khoáng vật canxit qua hàng triệu năm đã kiến tạo nên hệ thống nhũ đá, măng đá, cột đá và rèm đá vô cùng phong phú. Ở những đoạn cuối hành trình khám phá lòng động gần cửa hậu thông ra thung lũng phía sau, vòm đá có những khoảng hở tự nhiên do quá trình sụt lở karst cổ đại tạo thành giếng trời đón ánh nắng mặt trời chiếu thẳng xuống mặt nước ngầm, nuôi dưỡng thảm rêu xanh và dương xỉ cổ sinh bám chặt trên vách đá ẩm ướt.

Hạng mục không gian và di sảnĐặc điểm cấu trúc tự nhiên và kiến trúcGiá trị lịch sử, khoa học và văn hóa tiêu biểu
Khối núi đá vôi và lòng hangHang karst xuyên thủy dài hơn 600 mét thuộc hệ tầng Bắc Sơn (250 - 300 triệu năm)Minh chứng địa mạo tiêu biểu trong không gian Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO
Thủy lộ suối Ngọc TuyềnDòng suối ngầm chảy xuyên suốt lòng động, đổ ra cửa hang tạo thành ao Nhất BíchĐiều hòa vi khí hậu mát lành và tạo nên cảnh quan sơn thủy hữu tình độc bản
Kiến trúc chùa Tam GiáoKhởi dựng năm 1779 ngay trong hốc vách đá tự nhiên bên phải cửa động, không lợp mái ngóiBiểu trưng cho tư tưởng Tam giáo đồng nguyên dung hợp Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo
Hệ thống văn bia khắc đáHơn 20 văn bia chữ Hán khắc trực tiếp trên vách đá từ thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XXBảo tàng thư pháp và văn chương đá quý hiếm ghi dấu lịch sử khai mở biên cương
Phù điêu truyền thầnTượng chân dung Đốc trấn Ngô Thì Sĩ khắc nổi trên vách đá cao bên cửa độngTác phẩm điêu khắc chân dung truyền thần trên đá cổ xưa và độc đáo bậc nhất Việt Nam
Hạng mục cầu Nhất Thị KiềuCây cầu đá bắc qua dòng suối dẫn lối từ ao Nhất Bích vào không gian nội tự và cửa hangĐiểm nhấn kiến trúc cảnh quan kết nối hài hòa công trình nhân tạo với thiên nhiên

Di sản chùa Tam Giáo và văn bia tại động Nhị Thanh Lạng Sơn

Nếu dòng suối ngầm và hệ thống thạch nhũ tạo nên phần xác kỳ vĩ của thiên nhiên thì ngôi chùa Tam Giáo cùng hệ thống văn bia khắc đá lại chính là phần hồn văn hiến làm nên tầm vóc Di tích Quốc gia đặc biệt cho động Nhị Thanh Lạng Sơn. Hiếm có danh thắng nào tại Việt Nam lưu giữ được mật độ dày đặc các tác phẩm văn chương, sử liệu và điêu khắc truyền thần trực tiếp trên vách núi đá vôi như nơi đây.

Kiến trúc chùa Tam Giáo nương theo vách đá tự nhiên

Nằm ở vị trí trang trọng bên sườn núi đá phía hữu ngay trước lối vào động Nhị Thanh Lạng Sơn là ngôi chùa Tam Giáo, còn được gọi trong cổ thư là Tam Giáo từ hay chùa Nhị Thanh. Công trình do chính Đốc trấn Ngô Thì Sĩ cho khởi dựng vào năm Kỷ Hợi 1779 cùng thời điểm ông phát hiện và mở lối vào hang động. Điểm độc đáo bậc nhất về mặt kiến trúc của ngôi chùa cổ này là lối cấu trúc bán thiên tạo, hoàn toàn không xây tường bao kín mít hay lợp mái ngói đồ sộ mà tận dụng trực tiếp mái vòm hốc đá vôi tự nhiên vươn rộng ra ngoài làm mái che vĩnh cửu cho toàn bộ không gian điện thờ.

Tên gọi chùa Tam Giáo phản ánh sâu sắc triết lý Tam giáo đồng nguyên dung hợp hài hòa giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo trong đời sống tư tưởng Đại Việt thời Lê - Nguyễn. Trong không gian nội tự trầm mặc nương theo các tầng đá cao thấp tự nhiên, hệ thống ban thờ được bài trí trang nghiêm để đồng thời tôn thờ Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, Đức Khổng Tử và Đức Thái Thượng Lão Quân, đồng thời phối thờ ban tưởng niệm công đức vị quan Đốc trấn đã khai sáng danh thắng nhìn thẳng xuống mặt nước ao Nhất Bích và nhịp cầu Nhất Thị Kiều.

Cảnh quan vách đá và không gian di sản bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn
Cảnh quan vách đá và không gian di sản bên trong động Nhị Thanh Lạng Sơn

Hình 2 - Hệ thống vách đá vôi tự nhiên nơi lưu giữ các di sản văn hóa, kiến trúc và văn bia cổ kính tại động Nhị Thanh Lạng Sơn.

Kho tàng văn bia ma nhai và bức phù điêu truyền thần

Giá trị di sản vô giá đưa động Nhị Thanh Lạng Sơn trở thành một bảo tàng đá sống động giữa lòng xứ Lạng chính là hệ thống bia Ma Nhai Ngô Thì Sĩ tại động Nhị Thanh cùng hơn hai mươi văn bia chữ Hán của các danh sĩ qua nhiều triều đại. Ngay sau khi khai mở động vào năm 1779, Nhị Thanh cư sĩ đã tự tay soạn và cho khắc lên vách đá bài Nhị Thanh động ký cùng nhiều vần thơ chữ Hán ghi lại tường tận quá trình phát hiện, cảnh sắc kỳ thú và tâm nguyện gửi gắm nơi biên thùy. Tiếp nối mạch nguồn ấy, nhiều bậc quan lại, học giả khi lên trấn nhậm hoặc đi sứ qua Lạng Sơn đều tìm đến vãng cảnh và lưu đề thi phú trên vách đá.

Đặc biệt, trên vách đá cao bên phải cửa động gần khu vực chùa Tam Giáo, các nghệ nhân đá thời Lê trung hưng đã chạm khắc bức phù điêu truyền thần chân dung Ngô Thì Sĩ nhìn nghiêng trong tư thế ngồi ung dung ngắm cảnh non nước. Bức phù điêu truyền thần khắc họa sinh động thần thái thanh cao, vầng trán rộng, chòm râu dài và phẩm phục quan văn của vị Đốc trấn giữa khung cảnh mây núi tự nhiên. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ đánh giá đây là một trong những tác phẩm điêu khắc chân dung truyền thần trên vách đá núi sớm nhất và quý hiếm nhất còn bảo tồn nguyên vẹn tại Việt Nam.

Giá trị bảo tồn di sản văn hiến của động Nhị Thanh Lạng Sơn

Trải qua gần hai thế kỷ rưỡi kể từ ngày được khai mở và hàng trăm triệu năm kiến tạo địa chất, động Nhị Thanh Lạng Sơn ngày nay không chỉ dừng lại ở một thắng cảnh tự nhiên đơn lẻ mà đã trở thành biểu tượng văn hiến của thành phố Lạng Sơn. Việc bảo tồn nguyên trạng cảnh quan hang động, hệ thống văn bia đá và không gian văn hóa lễ hội truyền thống xung quanh di tích mang ý nghĩa chiến lược đối với việc gìn giữ bản sắc biên cương.

Mắt xích trọng tâm trong quần thể danh thắng xứ Lạng

Trong quy hoạch tổng thể di sản văn hóa và danh lam thắng cảnh của tỉnh Lạng Sơn, động Nhị Thanh Lạng Sơn giữ vai trò là một trong bốn mảnh ghép cốt lõi hợp thành khu Di tích Quốc gia đặc biệt Nhị - Tam Thanh, núi Tô Thị Lạng Sơn và thành nhà Mạc Lạng Sơn. Nếu thành nhà Mạc đại diện cho kiến trúc quân sự phòng thủ kiên cố trên đỉnh núi đá tai mèo, tượng đá nàng Tô Thị kết tinh đạo lý thủy chung son sắt, và động Tam Thanh nổi bật với ngôi chùa cổ trong hang sâu, thì Nhị Thanh lại tỏa sáng như một không gian học thuật, thi ca và tư tưởng Tam giáo đồng nguyên bên dòng suối ngầm.

Nhờ những giá trị lịch sử, văn hóa và địa mạo kiệt xuất đó, cụm di tích đã sớm được Bộ Văn hóa xếp hạng là Di tích Quốc gia từ năm 1962 và tiếp tục được Thủ tướng Chính phủ vinh danh là Di tích Quốc gia đặc biệt. Công tác bảo tồn tại di tích hiện nay được thực hiện nghiêm ngặt nhằm bảo vệ hơn hai mươi văn bia khắc đá và bức phù điêu truyền thần khỏi tác động phong hóa tự nhiên, đồng thời giữ gìn dòng chảy suối Ngọc Tuyền, mặt nước ao Nhất Bích cùng nhịp cầu Nhất Thị Kiều luôn trong xanh, cổ kính.

Sức sống văn hóa bản địa hòa quyện cùng di sản

Không gian di sản của động Nhị Thanh Lạng Sơn và chùa Tam Giáo còn gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh, lễ hội và sinh hoạt văn hóa dân gian của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Kinh trên địa bàn thành phố Lạng Sơn. Hằng năm, vào dịp mùa xuân, cùng với dòng chảy sôi nổi của lễ hội chùa Tam Thanh diễn ra vào ngày rằm tháng Giêng âm lịch, không gian Nhị Thanh - Tam Giáo trở thành điểm hội tụ văn hóa cộng đồng, nơi vang vọng những làn điệu nghệ thuật Hát Sli của người Nùng Lạng Sơn mượt mà cùng hương thơm thanh khiết từ làng nghề làm hương trầm Bản Chu.

Hành trình tìm hiểu chiều sâu văn hóa quanh khu vực danh thắng Nhị - Tam Thanh còn gắn liền với bức tranh ẩm thực và sản vật truyền thống trứ danh của vùng đất xứ Lạng như món vịt quay Lạng Sơn đậm đà hương vị mắc mật hay sản vật hoa hồi Lạng Sơn thơm nồng trên những cánh rừng biên viễn. Những giá trị cốt lõi kết tinh tại danh thắng có thể được tổng hợp qua các trụ cột di sản nổi bật dưới đây.

  • Giá trị địa chất và cảnh quan thủy văn độc bản: Sở hữu cấu trúc hang động karst xuyên thủy dài hơn 600 mét với dòng suối Ngọc Tuyền chảy ngầm qua các tầng thạch nhũ trước khi hội tụ thành ao Nhất Bích xanh trong bên cầu Nhất Thị Kiều.
  • Giá trị tư tưởng và kiến trúc tôn giáo hòa hợp tự nhiên: Lưu giữ ngôi chùa Tam Giáo khởi dựng từ năm 1779 ẩn mình dưới mái đá vôi thiên tạo, thể hiện sinh động triết lý Tam giáo đồng nguyên Nho - Phật - Đạo trong văn hóa Việt.
  • Giá trị bảo tàng văn bia chữ Hán và mỹ thuật cổ: Bảo tồn hệ thống hơn 20 văn bia ma nhai của Nhị Thanh cư sĩ Ngô Thì Sĩ cùng các danh sĩ lịch sử và bức phù điêu truyền thần chạm khắc trực tiếp trên vách núi đá.
  • Giá trị cố kết văn hóa cộng đồng nơi biên cương: Hợp thành quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Nhị - Tam Thanh - núi Tô Thị - thành nhà Mạc, nơi bảo tồn và lan tỏa di sản diễn xướng dân gian của đồng bào Tày, Nùng xứ Lạng.

Trải qua dòng chảy lịch sử hơn hai thế kỷ rưỡi kể từ mùa hè năm Kỷ Hợi 1779 và hàng trăm triệu năm kiến tạo địa chất âm thầm, động Nhị Thanh Lạng Sơn vẫn giữ trọn vẻ đẹp trầm mặc, uy nghiêm của một kiệt tác thiên nhiên hòa quyện cùng tâm hồn văn hiến dân tộc. Từng nét chữ Hán khắc sâu trên vách đá, từng nhịp cầu cổ bắc ngang dòng suối ngầm trong vắt và mái chùa nương bóng núi đá vôi mãi là minh chứng sống động cho truyền thống trân trọng thiên nhiên, bồi đắp tri thức nơi phên giậu Tổ quốc. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng văn hóa bản địa, chuyên trang Lạng Sơn NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác, đưa vẻ đẹp di sản xứ Lạng lan tỏa sâu rộng tới cộng đồng độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất