Nghề làm cao khô Vạn Linh - Tinh hoa hạt gạo Bao Thai dưới nắng gió Chi Lăng
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa thung lũng trù phú bao bọc bởi núi đá vôi Chi Lăng, nghề làm cao khô Vạn Linh từ bao đời nay đã trở thành niềm tự hào văn hóa truyền thống của đồng bào Tày, Nùng xứ Lạng. Khởi nguồn tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn, kỹ nghệ chế biến hạt gạo Bao Thai Chi Lăng thành những bó sợi phở khô dẻo dai trắng ngần phơi nắng tự nhiên đã tạo nên nét đẹp thanh bình nơi làng quê biên viễn.
Lịch sử trăm năm của nghề làm cao khô Vạn Linh
Gắn liền với nền văn minh lúa nước trong các thung lũng karst vùng Đông Bắc, nghề làm cao khô Vạn Linh sở hữu bề dày lịch sử hơn một thế kỷ hình thành và phát triển liên tục. Từ phương thức chế biến lương thực dự trữ qua mùa đông lạnh giá của cư dân bản địa, nghề làm bánh phở khô (mà người dân địa phương quen gọi là cao khô) đã định hình nên một vùng làng nghề trù phú dưới chân dãy núi Cai Kinh.
Cội nguồn hình thành tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng
Theo ký ức truyền đời của các bậc cao niên trong vùng, nghề làm cao khô Vạn Linh xuất hiện từ đầu thế kỷ hai mươi tại các thôn Thống Nhất, thôn chợ Bãi và thôn Đông Bắc thuộc xã Vạn Linh huyện Chi Lăng. Nằm ở phía tây bắc của huyện Chi Lăng, cách không xa không gian lịch sử hào hùng của quần thể di tích ải Chi Lăng và dấu ấn chiến thắng Chi Lăng 1427 thời nghĩa quân Lam Sơn do vua Lê Thái Tổ lãnh đạo, vùng đất Vạn Linh có địa hình thung lũng bằng phẳng được bồi đắp bởi các dòng suối chảy ra từ núi đá vôi.
Nhờ nguồn lúa gạo dồi dào thu hoạch sau mỗi vụ mùa, những cư dân Tày, Nùng khéo léo tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng đã nghĩ ra cách ngâm gạo, xay bột nước, tráng thành bánh mỏng rồi thái sợi phơi khô trên phên tre để bảo quản được nhiều tháng liền mà không bị ẩm mốc. Qua hơn một thế kỷ giữ lửa, những giàn phên tre phơi sợi bánh trắng ngần trước hiên nhà đã trở thành biểu tượng của làng nghề truyền thống trăm năm nơi thung lũng Vạn Linh.
Nếp sinh hoạt nông nghiệp của người Tày và Nùng
Trong đời sống văn hóa của đồng bào Tày và Nùng tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng, nhịp đập của nghề làm cao khô Vạn Linh luôn hòa quyện chặt chẽ với chu kỳ thời tiết và lịch canh tác nông nghiệp. Khi mùa thu hoạch lúa mùa vừa khép lại và những đợt gió mùa đông bắc mang theo cái nắng hanh khô tràn về thung lũng cũng là lúc cả bản làng bước vào mùa làm cao khô nhộn nhịp nhất trong năm để chuẩn bị cho dịp Tết Nguyên đán và mùa hội xuân.
Mỗi gia đình làm nghề là một tổ hợp lao động gắn kết giữa các thế hệ, nơi ông bà truyền dạy cho con cháu cách nhìn sắc nắng, cảm nhận độ sánh của dòng bột gạo và canh độ se mặt của lá bánh trên phên. Chính truyền thống lao động cần cù ấy đã hun đúc nên bản sắc bền vững cho làng nghề truyền thống trăm năm, sánh đôi cùng vùng cây ăn quả danh tiếng na Chi Lăng Lạng Sơn làm rạng danh sản vật huyện Chi Lăng.
| Tiêu chí định danh di sản | Nội dung chi tiết tại làng nghề | Giá trị văn hóa và bản sắc địa phương |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản nghề | Nghề chế biến lương thực cổ truyền nghề làm cao khô Vạn Linh | Làng nghề làm phở khô và mì gạo truyền thống tiêu biểu của xứ Lạng |
| Không gian thực hành chính | Các thôn thuộc xã Vạn Linh huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn | Thung lũng đá vôi thuộc vùng Công viên địa chất Lạng Sơn |
| Nguyên liệu hạt gạo | Hạt gạo Bao Thai Chi Lăng và gạo Đoàn Kết vụ mùa cũ | Giàu hàm lượng amylose tự nhiên giúp sợi bánh dẻo dai không đứt gãy |
| Nguồn nước chế biến | Mạch nước giếng đá vôi trong vắt dưới chân dãy núi Cai Kinh | Cung cấp khoáng chất tự nhiên giúp bánh trắng trong và ngọt dịu |
| Kỹ thuật đặc trưng | Quy trình tráng bánh trên nồi hơi và rải trên phên tre phơi nắng hanh | Tạo ra những bó sợi phở khô dẻo dai hoàn toàn không dùng phụ gia |
Nguyên liệu bản địa trong nghề làm cao khô Vạn Linh
Sự khác biệt cốt lõi giúp sản phẩm của nghề làm cao khô Vạn Linh giữ được độ dẻo thơm tự nhiên mà không cần tới bất kỳ chất làm dai hay chất tẩy trắng nào nằm ở sự tinh tuyển nguyên liệu bản địa. Hai yếu tố quyết định trực tiếp đến chất lượng mẻ bánh là giống lúa trồng trên đất thung lũng Chi Lăng và nguồn nước ngầm chảy ra từ mạch núi đá vôi.

Tuyển chọn hạt gạo Bao Thai Chi Lăng vụ mùa cũ
Theo bí quyết nghề được truyền lại qua nhiều thế hệ tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng, không phải loại gạo tẻ nào cũng có thể làm ra sợi cao khô đạt chuẩn. Nguyên liệu lý tưởng nhất gắn liền với nghề làm cao khô Vạn Linh là giống gạo Bao Thai Chi Lăng hoặc gạo Đoàn Kết được gieo cấy ngay trên những cánh đồng chân núi đá vôi của địa phương. Hạt gạo Bao Thai Chi Lăng có kích thước nhỏ bầu, màu trắng đục đều đặn, khi nấu chín có độ nở xốp vừa phải và vị ngọt hậu rất đậm.
Đặc biệt, người thợ lành nghề luôn ưu tiên chọn thóc gạo Bao Thai Chi Lăng đã thu hoạch và phơi khô lưu kho qua một vụ từ ba đến sáu tháng (thường gọi là gạo cũ) thay vì dùng gạo mới gặt. Gạo vụ cũ đã rút bớt lượng nhựa dẻo dư thừa, khi đem ngâm xay và tráng bánh sẽ tạo nên màng tinh bột săn chắc, giúp lá bánh dễ bóc tách khỏi phên và định hình được sợi phở khô dẻo dai không bị bết dính hay bở nát khi gặp nước sôi.
Nguồn nước giếng đá vôi và kỹ thuật ngâm xay bột
Bên cạnh hạt gạo quý, linh hồn thứ hai của nghề làm cao khô Vạn Linh chính là nguồn nước giếng đá vôi lấy từ các mạch ngầm tự nhiên dưới chân dãy núi Cai Kinh. Dòng nước thẩm thấu qua tầng đá vôi hàng triệu năm tuổi luôn trong vắt, mát lạnh vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông, chứa hàm lượng khoáng canxi và magie tự nhiên ở tỷ lệ cân bằng giúp kết cấu tinh bột gạo thêm phần dẻo chắc.
- Đãi sạch và ngâm gạo theo nhiệt độ trời: Gạo được vo đãi nhiều lần bằng nước giếng đá vôi cho sạch hết lớp cám ngoài, sau đó ngâm từ sáu đến tám tiếng vào mùa hè hoặc mười đến mười hai tiếng vào mùa đông lạnh.
- Kiểm tra độ mềm của hạt gạo ngâm: Khi bóp nhẹ hạt gạo trên đầu ngón tay thấy hạt vỡ mịn thành bột trắng mà không còn lõi cứng bên trong là đạt độ ngậm nước chuẩn xác.
- Xay bột nước mịn màng như sữa: Gạo ngâm cùng nước giếng đá vôi được đưa vào cối xay nghiền thành dòng bột nước trắng mịn, sánh đều và không hề bị gợn hạt.
- Ủ lắng bột tự nhiên trước khi tráng: Bột nước sau khi xay được để lắng tĩnh trong bể sạch nhiều giờ nhằm ổn định cấu trúc tinh bột và loại bỏ hoàn toàn nước chua trên bề mặt.
Quy trình xử lý nguyên liệu thuần khiết từ gạo Bao Thai Chi Lăng và nước giếng đá vôi đảm bảo cho từng sợi bánh giữ trọn hương thơm mộc mạc của đồng nội xứ Lạng.
Kỹ thuật chế tác của nghề làm cao khô Vạn Linh
Từ dòng bột gạo trắng mịn, để tạo thành những bó cao khô hoàn chỉnh đòi hỏi người thợ tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng phải thức dậy từ lúc hai, ba giờ sáng để nhóm lửa và thực hiện chuỗi công đoạn liên hoàn. Trong nghề làm cao khô Vạn Linh, sự khéo léo của đôi bàn tay thủ công luôn giữ vai trò quyết định đến độ mỏng đều và vẻ đẹp cảm quan của thành phẩm.

Bí quyết tráng bánh trên nồi hơi và ủ mềm cắt sợi
Công đoạn đầu tiên khi trời còn mờ sương là tráng bánh trên nồi hơi nóng rực lửa. Người thợ múc từng gáo bột nước dàn đều lên mặt khuôn vải căng phẳng phía trên nồi nước sôi sùng sục sao cho lớp bột mỏng tang và đồng nhất ở mọi góc cạnh. Chỉ sau khoảng một đến hai phút hấp chín bằng hơi nước nóng già, lá bánh chuyển sang màu trắng trong suốt, tỏa mùi thơm gạo chín ngào ngạt và được vớt khéo léo đặt lên mành tre.
Bánh vừa rời khuôn từ khâu tráng bánh trên nồi hơi được phơi se mặt dưới nắng sớm rồi nhúng nhẹ qua nước giếng đá vôi sạch và xếp chồng ủ mềm nửa ngày. Khi độ ẩm đã phân bố đồng đều khắp tấm bánh, người thợ gấp gọn từng tệp bánh và đưa vào bàn cắt thành những sợi nhỏ đều tăm tắp, chuẩn bị cho công đoạn phơi khô quyết định.
Nghệ thuật canh thời tiết trên phên tre phơi nắng hanh
Khâu quan trọng bậc nhất làm nên danh tiếng cho nghề làm cao khô Vạn Linh chính là nghệ thuật rải sợi và phơi khô tự nhiên trên những chiếc phên tre phơi nắng hanh. Sợi bánh sau khi thái được bàn tay thoăn thoắt của những người phụ nữ Tày, Nùng chia thành từng vắt nhỏ, vuốt thẳng thớm và xếp nối tiếp nhau trên mặt phên đan bằng nan tre vầu già.
Chất liệu tre tự nhiên của phên tre phơi nắng hanh có những khe thoáng khí li ti giúp gió lùa đều từ cả mặt trên lẫn mặt dưới của vắt bánh, đồng thời truyền hương thơm dịu nhẹ của tre nứa vào sợi gạo. Thời tiết lý tưởng nhất cho nghề làm cao khô Vạn Linh là những ngày thu đông có nắng vàng rực rỡ kèm gió hanh khô thổi nhẹ qua thung lũng Chi Lăng. Dưới nắng tự nhiên, người thợ thường xuyên trở mặt phên để sợi bánh khô đều, chuyển sắc trắng ngà bóng đẹp và gấp gọn thành từng bó tròn dẻo dai. Chính phương pháp phơi nắng gió tự nhiên trên phên tre đã tạo nên phẩm chất đặc sản cao khô Vạn Linh nức tiếng gần xa.
Giá trị văn hóa của nghề làm cao khô Vạn Linh
Không chỉ là một nghề chế biến lương thực lâu đời, nghề làm cao khô Vạn Linh còn đóng góp một nguyên liệu trứ danh vào bản đồ văn hóa ẩm thực phong phú của tỉnh Lạng Sơn. Những bó sợi phở khô dẻo dai từ thung lũng Vạn Linh đã hiện diện khắp các phiên chợ vùng cao, trong mâm cỗ lễ Tết và cả những ngày hội lớn của tỉnh như lễ hội đền Kỳ Cùng Tả Phủ.
Sức hấp dẫn của sợi phở khô dẻo dai xứ Lạng
Nhờ kết tinh từ hạt gạo Bao Thai Chi Lăng và mạch nước giếng đá vôi, thành phẩm của nghề làm cao khô Vạn Linh mang đặc tính dẻo mềm, thơm nồng mùi gạo nương và giữ nguyên độ dai ngon ngay cả khi trụng trong nước dùng sôi lâu. Trong đời sống ẩm thực bản địa, sợi phở khô dẻo dai của vùng Vạn Linh là nguyên liệu tuyệt vời để kết hợp cùng nước sốt đậm đà của món phở chua Lạng Sơn hay thưởng thức kèm hương vị béo ngậy thơm lừng mắc mật của vịt quay Lạng Sơn và lợn quay mắc mật Lạng Sơn.
Đối với người dân xứ Lạng xa quê hay khách phương xa ghé thăm miền biên ải, những bó cao khô buộc lạt tre giản dị luôn là thức quà quê mộc mạc gửi gắm tình cảm chân thành và hương vị thuần khiết của đồng đất Chi Lăng.
Bảo tồn làng nghề truyền thống trăm năm vùng di sản
Hiện nay, tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng, hàng trăm hộ gia đình vẫn bền bỉ duy trì làng nghề truyền thống trăm năm, kết hợp hài hòa giữa việc giữ gìn bí quyết tráng bánh trên nồi hơi, rải bánh trên phên tre phơi nắng hanh với việc nâng cao tiêu chuẩn vệ sinh và xây dựng chứng nhận OCOP tiêu biểu của tỉnh. Nằm trong không gian cảnh quan của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, làng nghề đang từng bước trở thành điểm đến văn hóa cộng đồng thu hút du khách tìm hiểu quy trình làm phở khô cổ truyền của người Tày, Nùng. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Lạng Sơn NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm tôn vinh những làng nghề truyền thống giàu bản sắc của địa phương.
Mỗi sáng mai khi ánh nắng vàng bắt đầu trải khắp thung lũng dưới chân dãy núi đá vôi Cai Kinh, hàng nghìn chiếc phên tre phơi nắng hanh phủ đầy những dải sợi trắng ngần lại bừng sáng trước hiên nhà tại xã Vạn Linh huyện Chi Lăng. Trải qua hơn một thế kỷ bền bỉ giữ lửa, nghề làm cao khô Vạn Linh vẫn trọn vẹn gìn giữ tinh hoa hạt gạo Bao Thai Chi Lăng, làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa làng nghề của mảnh đất biên cương Lạng Sơn.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lạng Sơn.
Bài liên quan
Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê
Lễ hội Bủng Kham tổ chức ngày 12 tháng Giêng tại xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, Lạng Sơn với nghi thức xuống đồng, gieo hạt lấy may, tung còn và hát Sli.
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng - Sắc xuân linh thiêng nơi biên ải xứ Lạng
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng tại Cao Lộc, Lạng Sơn với nghi thức tế Mẫu trang nghiêm, múa sư tử mèo và chợ xuân biên giới.
Lễ hội Ná Nhèm - Di sản diễn tích mặt nhọ độc đáo vùng Bắc Sơn
Lễ hội Ná Nhèm diễn ra ngày 15 tháng Giêng tại xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, Lạng Sơn với tích trò bôi mặt nhọ đánh giặc và rước sinh thực khí cầu mùa.



