Làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn - Hồn đất nung che chở nếp nhà sàn cổ Bắc Sơn
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa non nước hữu tình của miền sơn cước Đông Bắc, làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn hiện lên như bảo tàng sống động về kỹ nghệ chế tác vật liệu kiến trúc cổ truyền của đồng bào Tày xứ Lạng. Tọa lạc tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, những lò ngói thủ công đỏ lửa quanh năm đã hun đúc nên hàng triệu viên ngói máng truyền thống bền bỉ, kiến tạo diện mạo cổ kính cho cả vùng thung lũng di sản.
Cội nguồn lịch sử của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn
Khởi nguồn từ nhu cầu dựng nhà định cư lâu dài giữa thung lũng núi đá vôi trù phú, làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn mang trong mình lịch sử hơn một thế kỷ gắn liền với dòng tộc họ Dương của người Tày bản địa. Qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau giữ lửa, nghề nặn đất nung ngói đã vượt khỏi phạm vi sinh kế tự cung tự cấp để trở thành biểu tượng văn hóa vật chất đặc trưng của vùng đất cách mạng Bắc Sơn.
Dấu ấn hình thành tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn
Theo lời kể của các bậc cao niên tại địa phương và sử liệu văn hóa bản địa, nghề làm ngói máng tại vùng đất Quỳnh Sơn được hình thành từ những năm đầu thế kỷ hai mươi, bắt đầu từ những người thợ thủ công khéo tay tụ hội về khu vực thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn (trước đây thuộc xã Quỳnh Sơn, huyện Bắc Sơn). Nhận thấy vùng chân núi đá vôi có tầng đất sét mịn dẻo, cư dân người Tày đã dựng những bầu lò đất đầu tiên để tự nung ngói lợp nhà.
Trải qua hơn một trăm năm thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, vùng đất nơi làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn tọa lạc cũng chính là một phần không gian lịch sử hào hùng của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940 và quần thể Khu di tích khởi nghĩa Bắc Sơn. Đến nay, toàn vùng vẫn duy trì hàng chục hộ gia đình gắn bó thường xuyên với nghề làm ngói thủ công, tập trung đông đúc nhất tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn, cung cấp vật liệu phục dựng di tích và gìn giữ nếp nhà truyền thống khắp các tỉnh vùng Đông Bắc.
Mối gắn kết giữa ngói máng và nhà sàn người Tày
Trong tâm thức văn hóa của đồng bào dân tộc Tày nơi lòng chảo thung lũng Bắc Sơn, ngôi nhà sàn gỗ lợp ngói máng truyền thống không đơn thuần là nơi che mưa chắn gió mà còn biểu trưng cho sự gắn kết hài hòa giữa con người với vũ trụ theo triết lý âm dương giao hòa. Toàn bộ hơn bốn trăm nếp nhà sàn người Tày Quỳnh Sơn đều quay mặt về hướng Nam để đón gió lành và ánh sáng ấm áp, phần mái bên trên được lợp đồng bộ bằng ngói âm dương màu nâu đỏ trầm mặc do chính bàn tay nghệ nhân trong làng chế tác.
Cấu trúc của ngói máng truyền thống gồm một viên ngói âm đặt ngửa bên dưới hứng dòng nước mưa và một viên ngói dương úp chồng khít lên trên theo từng rãnh dọc từ đỉnh nóc xuống hiên nhà. Nhờ thiết kế cong vồng lưu thông không khí kết hợp tính chất đất nung thủ công, mái nhà sàn người Tày Quỳnh Sơn luôn mát mẻ mùa hạ và ấm áp mùa đông.
| Tiêu chí định danh di sản | Nội dung chi tiết tại làng nghề | Giá trị văn hóa và kiến trúc bản địa |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản làng nghề | Nghề thủ công truyền thống tại làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn | Biểu tượng kỹ nghệ vật liệu kiến trúc cổ truyền của người Tày xứ Lạng |
| Không gian thực hành chính | Khu vực thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn | Nằm giữa vùng lõi cảnh quan núi đá vôi và cánh đồng lúa Bắc Sơn |
| Nguyên liệu cốt lõi | Nguồn đất sét dẻo Nà Tà tinh khiết kết hợp nước suối và củi rừng | Tạo độ kết dính tự nhiên, chịu nhiệt cao và bền màu hàng chục năm |
| Công cụ tạo hình đặc trưng | Bàn xoay gỗ truyền thống và khuôn ống tre tròn bọc vải mộc | Tạo ra bốn viên ngói mộc đồng đều từ một vòng uốn đất sét |
| Thời gian nung tiêu chuẩn | Duy trì lò nung củi mười ngày đêm liên tục với hàng vạn viên ngói | Giúp viên ngói chín hồng thấu lõi, tiếng gõ đanh trong và không rêu mốc |
Nguồn đất sét quý tại làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn
Cũng giống như quy tắc chọn đất khắt khe tại làng gốm Bát Tràng bên bờ sông Hồng, chất lượng vượt trội của viên ngói Quỳnh Sơn được quyết định ngay từ khâu tuyển chọn mỏ đất nguyên liệu. Giữa địa tầng karst hàng triệu năm tuổi thuộc phạm vi Công viên địa chất Lạng Sơn, thiên nhiên đã ban tặng cho vùng đất Bắc Sơn những dải đất sét trầm tích có độ dẻo và độ mịn lý tưởng cho nghề gốm ngói cổ truyền.

Tuyển chọn đất sét dẻo Nà Tà và quy trình ủ đất
Nguồn nguyên liệu tốt nhất được các hộ gia đình trong làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn tin dùng từ bao đời nay là đất sét dẻo Nà Tà cùng các thửa ruộng trũng vùng Nà Dài nằm cách khu vực lò nung không xa. Tầng đất sét dẻo Nà Tà nằm sâu một đến hai mét dưới ruộng có hàm lượng khoáng sét cao, ít lẫn tạp chất nên khi gặp nước rất dẻo quánh.
Sau khi khai thác từ ruộng về xưởng tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn, đất sét chưa thể đưa vào tạo hình ngay mà phải trải qua công đoạn ủ đất công phu kéo dài khoảng mười lăm ngày. Người thợ đánh đất thành đống lớn dưới mái lán, tưới nước suối đều đặn và ủ kín để các hạt sét trương nở hoàn toàn trước khi nhào luyện.
Kỹ thuật nhào dẫm đất thủ công tạo độ kết dính
Khi mẻ đất ủ đã đạt độ chín ngấu, những người thợ tại làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn bắt đầu công đoạn nhào luyện và dẫm đất nhằm loại bỏ bọt khí bên trong khối nguyên liệu. Từng lớp đất sét được thái mỏng, xếp chồng lên nhau rồi dùng sức người hoặc trâu dẫm nhuyễn nhiều vòng liên tục cho đến khi đất đạt trạng thái mịn màng như bột bánh dày.
- Lọc sạch tạp chất sỏi đá: Khi dẫm nhào đất, người thợ nhặt sạch từng hạt sỏi nhỏ và mảnh rễ cây để viên ngói không nổ vỡ trong lò nhiệt độ cao.
- Đóng khối đất hình chữ nhật: Đất sau khi nhuyễn mịn được đắp thành khối lớn vuông vức như chiếc phản gỗ, vỗ phẳng bốn mặt bằng bàn đập gỗ để ép kiệt không khí thừa.
- Cắt đất thành lát mỏng đều nhau: Nghệ nhân dùng dây thép mảnh căng trên khung gỗ kết hợp thước đo cữ để gọt khối đất thành từng lát mỏng đều nhau.
- Luyện cảm giác tay nghề truyền thống: Độ ẩm của tấm đất phải vừa đủ để khi uốn cong không bị nứt rạn mép nhưng cũng không quá nhão làm biến dạng đường cong của viên ngói mộc.
Sự tỉ mỉ trong từng thao tác xử lý đất sét dẻo Nà Tà đã tạo nên kết cấu xương đất đặc chắc, giúp viên ngói máng truyền thống đạt độ bền cơ học vượt trội dù hoàn toàn không sử dụng hóa chất phụ gia hay men phủ công nghiệp.
Kỹ nghệ nung lò củi ở làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn
Nếu đất sét là phần xác thì kỹ thuật tạo hình trên bàn xoay và bí quyết điều khiển ngọn lửa trong bầu lò chính là phần hồn làm nên danh tiếng của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn. Mọi công đoạn từ uốn ngói mộc, phơi sạp tre cho tới canh lửa suốt ngày đêm đều đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và kinh nghiệm dày dặn của những nghệ nhân lành nghề.

Bí quyết cắt lát đất và uốn khuôn ống tre tròn
Điểm độc đáo nhất trong quy trình tạo hình tại làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn nằm ở chiếc khuôn ống tre tròn đặt trên trục bàn xoay thủ công. Thay vì nặn từng viên ngói rời rạc tốn nhiều thời gian, tổ tiên người Tày tại Bắc Sơn đã sáng tạo ra chiếc ống khuôn hình trụ tròn có đường kính và chiều cao tính toán chuẩn xác, bên ngoài bọc một lớp vải mộc mềm để chống dính.
Trên mặt trong của khuôn ống tre tròn, người thợ gắn sẵn bốn thanh nẹp gỗ nhỏ chia chu vi hình trụ thành bốn phần bằng nhau. Khi thao tác, nghệ nhân lấy bốn tấm đất sét mỏng vừa cắt đắp ôm khít quanh vòng ngoài của ống khuôn, dùng tay miết nhẹ nước để bốn mép đất liền thành một ống trụ đất tròn đều và vỗ phẳng mặt ngoài. Ngay sau đó, lớp vải lót được rút khéo léo đưa ống đất rời khỏi khuôn ống tre tròn đặt lên tấm ván phẳng phơi dưới bóng râm. Nhờ bốn vết khía định hình bên trong, khi ngói khô và nung chín, người thợ chỉ cần gõ nhẹ là ống đất tách thành bốn viên ngói máng truyền thống đều đặn.
Thử thách canh lửa suốt lò nung củi mười ngày đêm
Sau bảy đến mười ngày phơi khô, hàng vạn ống ngói mộc tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn được xếp hình vòm vào lò bầu xây gạch.
Bước vào giai đoạn đốt lò nung củi mười ngày đêm (thậm chí kéo dài mười hai đến mười lăm ngày đêm khi trời ẩm lạnh), những người thợ giàu kinh nghiệm như nghệ nhân Dương Công Bình cùng các hộ làm nghề trong thôn phải thay phiên nhau túc trực bên cửa lò suốt ngày đêm. Những ngày đầu, lửa được nhóm nhỏ liu riu để sấy khô hơi ẩm trong cốt đất, sau đó tăng củi lớn đẩy nhiệt độ lên gần một nghìn độ C cho khối ngói chín hồng đều trước khi trát kín cửa lò làm nguội tự nhiên.
Giá trị di sản của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn
Trải qua thử thách khắc nghiệt của lửa đỏ, những viên ngói âm dương ra lò mang sắc đỏ hồng hoặc nâu sẫm ấm áp, khi gõ vào nhau phát ra âm thanh đanh trong như tiếng chuông đồng. Không chỉ bảo vệ những mái nhà vùng cao trước sương muối và mưa rừng, sản phẩm của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn còn góp phần định hình bản sắc văn hóa du lịch nổi bật của tỉnh Lạng Sơn trên bản đồ quốc tế.
Vẻ đẹp kiến trúc tại Làng du lịch tốt nhất thế giới
Sự trường tồn của làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn có mối quan hệ cộng sinh mật thiết với vẻ đẹp nguyên sơ của làng du lịch văn hóa Quỳnh Sơn. Nhờ nguồn ngói máng sản xuất ngay tại bản làng, quần thể hơn bốn trăm ngôi nhà sàn người Tày Quỳnh Sơn giữ được sự đồng bộ tuyệt đối về kiến trúc mái lợp ngói âm dương cổ kính, không bị pha tạp bởi các loại mái tôn hay ngói công nghiệp hiện đại, sánh ngang với vẻ đẹp mái ngói cổ tại phố cổ Hội An.
Chính cảnh quan kiến trúc nhà sàn lợp ngói âm dương hài hòa giữa cánh đồng lúa vàng và núi đá vôi, kết hợp cùng bản sắc ẩm thực truyền thống như bánh chưng đen Bắc Sơn hay mùa thu hoạch quýt Bắc Sơn Lạng Sơn thơm ngọt, đã giúp Quỳnh Sơn vinh dự được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) trao tặng danh hiệu Làng du lịch tốt nhất thế giới vào tháng mười năm 2024. Danh hiệu quốc tế cao quý ấy là minh chứng sống động cho giá trị bền vững mà những viên ngói đất nung thủ công mang lại cho diện mạo nông thôn miền núi Việt Nam.
Truyền lửa di sản đất nung cho thế hệ trẻ xứ Lạng
Trước sự phát triển mạnh mẽ của vật liệu xây dựng hiện đại, cộng đồng cư dân tại thôn Hoan Trung xã Bắc Sơn vẫn kiên trì bảo tồn quy trình làm ngói cổ truyền từ khâu lấy đất sét dẻo Nà Tà, uốn đất trên khuôn ống tre tròn đến kỹ thuật đốt lò nung củi mười ngày đêm. Nghề làm ngói không những mang lại nguồn sinh kế ổn định cho hàng trăm lao động địa phương mà còn trở thành điểm tham quan trải nghiệm văn hóa hấp dẫn nằm trên tuyến khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Lạng Sơn NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện nhằm tôn vinh những làng nghề thủ công tiêu biểu của xứ Lạng.
Dưới chân những dãy núi đá vôi trầm mặc của thung lũng Bắc Sơn, làn khói trắng tỏa ra từ những bầu lò đất nung tại làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn vẫn ngày đêm nối dài mạch nguồn văn hóa trăm năm của đồng bào dân tộc Tày. Mỗi viên ngói máng truyền thống ra đời từ đất mẹ và ngọn lửa hồng không chỉ che chở cho những nếp nhà sàn người Tày Quỳnh Sơn bình yên qua bao mùa sương gió mà còn tỏa sáng như một viên ngọc di sản giữa lòng Làng du lịch tốt nhất thế giới nơi biên cương Tổ quốc.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lạng Sơn.
Bài liên quan
Nghề làm cao khô Vạn Linh - Tinh hoa hạt gạo Bao Thai dưới nắng gió Chi Lăng
Nghề làm cao khô Vạn Linh tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn lưu giữ bí quyết xay bột gạo Bao Thai, tráng bánh mỏng và phơi sợi trên phên tre hơn một thế kỷ.
Nghề nấu rượu Mẫu Sơn - Bí quyết chưng cất men lá thảo dược của người Dao xứ Lạng
Nghề nấu rượu Mẫu Sơn của đồng bào Dao Lô Gang tại tỉnh Lạng Sơn kết tinh hơn 30 vị thảo dược men lá rừng cùng mạch nước suối núi cao tinh khiết trên đỉnh mây.
Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê
Lễ hội Bủng Kham tổ chức ngày 12 tháng Giêng tại xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, Lạng Sơn với nghi thức xuống đồng, gieo hạt lấy may, tung còn và hát Sli.



