Nghề làm thạch đen Tràng Định - Tinh hoa chế biến thảo mộc sương sáo nơi thung lũng xứ Lạng
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa những dãy núi đá vôi vòng cung bao bọc miền biên viễn Thất Khê, nghề làm thạch đen Tràng Định từ lâu đã trở thành biểu tượng tri thức dân gian đặc sắc của đồng bào dân tộc Tày và Nùng nơi cực Bắc xứ Lạng. Bắt nguồn từ kỹ nghệ thuần hóa thảo mộc rừng và bí quyết ninh nấu cổ truyền bên bếp lửa nhà sàn, nghề thủ công này đã nâng tầm sản vật thạch đen Tràng Định thành niềm tự hào văn hóa bản địa vang danh khắp trong và ngoài nước.
Cội nguồn lịch sử và thổ nhưỡng nghề làm thạch đen Tràng Định
Khởi phát từ tập quán sử dụng thảo mộc thanh nhiệt của cư dân nông nghiệp vùng thung lũng biên giới, nghề làm thạch đen Tràng Định gắn liền với lịch sử định cư lâu đời của cộng đồng người Tày, người Nùng bên dòng sông Bắc Khê và sông Kỳ Cùng. Qua nhiều thế hệ gìn giữ, nghề trồng và chế biến thảo mộc sương sáo đã định hình nên vùng văn hóa nghề thủ công trù phú dọc tuyến Quốc lộ 4A lịch sử.
Mạch nguồn tri thức bản địa nơi thung lũng Thất Khê
Theo ký ức truyền đời của các bậc cao niên tại vùng đất Thất Khê và các xã Kim Đồng, Tân Tiến, Cao Minh, Đoàn Kết, cây thạch đen sương sáo vốn là loài thảo mộc mọc tự nhiên dưới tán rừng ẩm ven suối đá. Nhận thấy thân và lá cây khi đun sôi tiết ra thứ nhựa sánh đặc có hương thơm thảo mộc dịu mát, cư dân bản địa đã đưa giống cây quý về gieo trồng trên các bãi bồi và sườn đồi thấp quanh bản làng. Trải qua hàng trăm năm chọn lọc giống cổ và hoàn thiện kỹ thuật chế biến, nghề làm thạch đen Tràng Định đã chuyển mình từ hoạt động tự cung tự cấp trong từng nếp nhà sàn thành nghề thủ công truyền thống đặc trưng của vùng biên giới.
Không chỉ gắn bó mật thiết với sinh hoạt thường nhật, nghề chế biến thảo mộc này còn hòa quyện sâu sắc vào đời sống lễ tết của cư dân xứ Lạng. Những mẻ thạch đen bóng mượt luôn hiện diện trang trọng bên cạnh thức quà cổ truyền bánh khảo Lạng Sơn trong các dịp hội xuân đầu năm hay tết Thanh minh, tết Đoan ngọ. Mỗi độ mở hội xuống đồng tại lễ hội Bủng Kham trên cánh đồng xã Đại Đồng, người dân vẫn tự hào nhắc về nghề nấu thạch như minh chứng cho sức sáng tạo bền bỉ trên mảnh đất từng ghi dấu chiến thắng Đường số 4 hào hùng.
Thổ nhưỡng đất cát pha và hàm lượng pectin tự nhiên
Yếu tố cốt lõi tạo nên danh tiếng độc bản của nghề làm thạch đen Tràng Định nằm ở sự giao hòa giữa tiểu khí hậu thung lũng núi đá vôi và cấu trúc địa chất đặc thù. Khu vực các xã trọng điểm trồng thạch tại huyện Tràng Định được bao bọc bởi những khối núi đá vôi cổ sinh, nơi dòng nước ngầm và lớp đất bồi tụ sở hữu những chỉ số tự nhiên lý tưởng cho loài cây thuộc họ Hoa môi (Mesona chinensis Benth) tích tụ hoạt chất quý.
- Cấu trúc đất trồng tỷ trọng cát lý tưởng: Đất canh tác tại thung lũng Tràng Định có tỷ trọng hạt cát tự nhiên chiếm khoảng 53 phần trăm, tạo độ tơi xốp và thoát nước nhanh, phù hợp với bộ rễ chùm cây thạch đen.
- Tương quan thuận với khoáng chất canxi trong đất: Hàm lượng ion canxi tự nhiên cao tích tụ từ quá trình phong hóa đá vôi xứ Lạng đóng vai trò chất xúc tác sinh hóa giúp cây tổng hợp hàm lượng pectin tự nhiên vượt trội.
- Biên độ nhiệt ngày đêm vùng thung lũng biên giới: Sự chênh lệch nhiệt độ giữa ngày nắng ấm và đêm sương lạnh tại lưu vực sông Bắc Khê giúp cây kéo dài chu kỳ tích tụ tinh dầu thơm và chất keo thực vật đậm đặc.
- Sự liên kết vùng nguyên liệu thảo mộc Đông Bắc: Cùng với vùng nguyên liệu thạch đen Thạch An liền kề bên kia đèo Bông Lau, vùng nguyên liệu Tràng Định đã xác lập vị thế trung tâm sản xuất thạch đen lớn nhất miền núi phía Bắc.
Nhờ nền tảng thổ nhưỡng đặc hữu ấy, nguyên liệu phục vụ nghề làm thạch đen Tràng Định đạt tỷ lệ chất keo tự nhiên từ 27,86 phần trăm đến 31,06 phần trăm trong cây khô, cao hơn hẳn so với cây sương sáo trồng ở vùng đồng bằng. Hàm lượng keo thực vật dồi dào này giúp người thợ thu được khối thạch dẻo dai, săn chắc và giữ nguyên hương vị thảo mộc nguyên bản.
| Tiêu chí định danh làng nghề | Thông số và đặc điểm kỹ thuật bản địa | Giá trị đối với chất lượng di sản nghề |
|---|---|---|
| Vùng không gian cốt lõi | Thị trấn Thất Khê và các xã Kim Đồng, Tân Tiến, Cao Minh, Đoàn Kết, Vĩnh Tiến, Đại Đồng | Vùng chuyên canh và chế biến thạch đen tập trung lớn nhất tỉnh Lạng Sơn |
| Giống cây nguyên liệu | Cây thạch đen sương sáo (Mesona chinensis Benth) thân thảo, lá hình trứng mép răng cưa | Chứa tinh dầu thảo mộc thanh khiết và lượng nhựa thực vật dồi dào |
| Chu kỳ sinh trưởng chuẩn | Kéo dài từ 110 đến 130 ngày tính từ khi xuống giống vụ xuân đến khi thu hoạch | Đảm bảo thân và lá đạt độ chín sinh học tối ưu trước khi cây trổ hoa |
| Chỉ số hàm lượng pectin tự nhiên | Đạt từ 27,86% đến 31,06% ở cây khô và từ 15,45% đến 17,31% ở thạch thành phẩm | Tạo kết cấu đông đặc tự nhiên, giòn dai, bóng mượt và rất ít tách nước |
| Kỹ thuật sơ chế đặc trưng | Phơi héo một nắng kết hợp quy trình ủ đống lên men từ 1 đến 2 ngày dưới bạt kín | Giúp lá chuyển màu đen nhánh tự nhiên, dậy mùi thơm sâu và giữ trọn độ nhớt |
| Bảo hộ sở hữu trí tuệ | Nhãn hiệu tập thể năm 2017 và Chỉ dẫn địa lý số 00127 cấp ngày 09/02/2023 | Khẳng định danh tiếng pháp lý quốc gia và chuẩn hóa quy trình nghề truyền thống |
Nguyên liệu và kỹ thuật phơi ủ trong nghề làm thạch đen Tràng Định
Sự tinh tế của nghề làm thạch đen Tràng Định bắt đầu ngay từ khâu nhận diện độ chín của cây nguyên liệu ngoài đồng ruộng cho đến nghệ thuật xử lý nhiệt ẩm sau thu hoạch. Người thợ làm nghề lâu năm tại xứ Lạng luôn tuân thủ nghiêm ngặt lịch nông thời và quy tắc sơ chế thủ công để bảo toàn trọn vẹn lượng keo quý bên trong từng nhánh thảo mộc.

Nhận diện thời điểm thu hoạch cây thạch đen sương sáo
Trong quy trình canh tác truyền thống phục vụ nghề làm thạch đen Tràng Định, vụ gieo trồng chính bắt đầu vào khoảng tháng Giêng, tháng Hai âm lịch khi mưa xuân rải đều trên khắp các thung lũng. Người nông dân chọn những đoạn thân bánh tẻ khỏe mạnh để giâm hom trên các luống đất cao ráo. Cây thạch đen sương sáo vươn cành khỏe khoắn, phủ kín mặt ruộng bằng lớp lá xanh thẫm có mép khía răng cưa đều đặn. Sau khoảng 110 đến 130 ngày chăm sóc thuận tự nhiên, cây bước vào giai đoạn tích lũy nhựa đạt đỉnh cao nhất.
Bí quyết quan trọng hàng đầu được các thế hệ nghệ nhân nghề làm thạch đen Tràng Định truyền dạy là phải thu hoạch đúng thời điểm lá phần ngọn bắt đầu xoắn nhẹ, phiến lá dày giòn và tuyệt đối thu hoạch trước khi cây trổ hoa. Nếu để cây ra nụ và nở hoa, toàn bộ dưỡng chất cùng hàm lượng pectin tự nhiên trong thân lá sẽ bị tiêu hao để nuôi hoa kết hạt, khiến thân cây hóa xơ gỗ và mất đi độ sánh dẻo khi ninh nấu.
Kỹ thuật phơi héo và quy trình ủ đống lên men
Khác biệt lớn nhất tạo nên phẩm cấp nguyên liệu của nghề làm thạch đen Tràng Định nằm ở kỹ thuật xử lý sau thu hoạch kết hợp giữa nắng gió tự nhiên và quy trình ủ đống lên men cổ truyền. Cây thạch tươi sau khi cắt về không đem phơi khô kiệt ngay dưới nắng gắt mà phải trải qua ba giai đoạn chuyển hóa sinh học tuần tự dưới bàn tay điều tiết giàu kinh nghiệm của người thợ bản địa.
Ở giai đoạn đầu tiên, thân và lá thạch tươi được rải đều trên sân gạch hoặc phên tre dưới nắng nhẹ khoảng một ngày cho lá héo mềm. Bước sang giai đoạn thứ hai mang tính quyết định, người thợ gom toàn bộ số thạch đã phơi héo chất thành đống cao nơi thoáng gió, dùng bạt phủ kín để thực hiện quy trình ủ đống lên men tự nhiên trong một đến hai ngày đêm. Nhiệt độ nội sinh cùng độ ẩm vừa phải bên trong đống ủ kích hoạt các enzyme tự nhiên trong lá phân giải sắc tố diệp lục, chuyển thân lá từ màu xanh sang màu nâu đen đồng nhất, đồng thời giải phóng hương thơm thảo mộc nồng đượm và bảo vệ cấu trúc mạch pectin. Kết thúc thời gian ủ, cây thạch mới được phơi nắng giòn thêm hai đến ba ngày cho khô kiệt rồi cất trữ trên gác bếp từ sáu tháng đến một năm trước khi chế biến.
Kỹ nghệ ninh chiết xuất của nghề làm thạch đen Tràng Định
Nếu công đoạn phơi ủ quyết định phẩm chất nguyên liệu khô thì kỹ nghệ ninh nấu và phối trộn trên bếp lửa lại thể hiện tay nghề điêu luyện của người thợ trong nghề làm thạch đen Tràng Định. Cũng đòi hỏi sự chuẩn xác về nhiệt độ và thời gian như nghề làm cao khô Vạn Linh ở vùng Chi Lăng, quá trình chuyển hóa từ cành lá khô thành khối thạch đen bóng mượt là cả một nghệ thuật điều lửa thủ công.

Công đoạn ninh nhừ thảo mộc và lọc dịch thạch nguyên chất
Để bắt đầu một mẻ nấu trong nghề làm thạch đen Tràng Định, người thợ tuyển chọn những bó thạch khô đạt độ ngấu từ sáu tháng trở lên, có lá dày và tỏa mùi thơm dịu như hương cỏ mật. Thạch khô được cắt thành từng khúc ngắn rồi ngâm rửa nhiều lần bằng nước suối đầu nguồn trong mát nhằm loại bỏ hoàn toàn bụi cát bám trên kẽ lá, sau đó xếp vào nồi gang cỡ lớn đổ ngập nước sạch theo tỷ lệ cân đối.
Quá trình ninh chiết xuất dịch thạch kéo dài liên tục từ ba đến bốn giờ đồng hồ dưới ngọn lửa củi âm ỉ. Trong suốt thời gian đó, người thợ canh lửa đều đặn để nước trong nồi luôn sôi lăn tăn, giúp thành tế bào thân và lá thạch mềm nhừ, giải phóng toàn bộ nhựa pectin và sắc tố đen tự nhiên hòa tan vào nước. Khi bóp thử thấy cọng thạch đã bở tơi, trơn mượt và nước cốt chuyển màu đen sánh đặc, người thợ vớt bã ra vắt kiệt rồi lọc toàn bộ phần nước cốt qua nhiều lớp túi vải bông dày để thu về dịch thạch nguyên chất sánh mịn.
Kỹ thuật phối trộn bột truyền thống và đổ khuôn làm nguội
Sau khi thu được dịch cốt tinh khiết từ quá trình ninh chiết xuất dịch thạch, người thợ bước vào công đoạn cô đặc quyết định trực tiếp đến độ giòn dai của thành phẩm nghề làm thạch đen Tràng Định. Dịch thạch được đưa trở lại nồi lớn đun sôi nhẹ, đồng thời người thợ hòa tan một lượng nhỏ bột gạo tẻ, bột năng hoặc bột sắn dây bản địa vào nước nguội rồi rót từ từ vào nồi dịch đang sôi để liên kết các phân tử keo thực vật.
- Kỹ thuật khuấy đảo một chiều liên tục: Người thợ dùng đũa cả gỗ bản to khuấy đều tay theo một chiều cố định từ đáy nồi lên mặt để phần bột hòa quyện hoàn toàn với các chuỗi phân tử pectin mà không bị vón cục.
- Nhận biết độ chín qua sắc màu cánh gián: Khi hỗn hợp sôi đều và cô đặc dần, người thợ nhấc đũa gỗ lên quan sát; nếu dòng dịch chảy xuống tạo thành màng mỏng ánh sắc nâu cánh gián bóng mượt là mẻ thạch đã đạt độ chín hoàn hảo.
- Đổ khuôn và kết tinh khối thạch tự nhiên: Dịch thạch nóng hổi được múc ngay ra các chậu sành, khuôn vuông hoặc bát lớn để nguội tự nhiên ở nhiệt độ phòng mà không dùng bất kỳ hóa chất làm đông nào.
- Phẩm chất cảm quan của thành phẩm cổ truyền: Khi nguội hẳn, khối thạch đông đặc vững chắc với bề mặt đen nhánh như gương, khi cắt thành miếng vuông vắn không bị rỉ nước, mang kết cấu vừa giòn vừa dẻo mịn.
Ngày nay, bên cạnh phương thức nấu thủ công tại thị trấn Thất Khê, nhiều hợp tác xã của nghề làm thạch đen Tràng Định còn ứng dụng hệ thống nồi hơi áp suất và công nghệ sấy phun hiện đại để chế biến dòng bột thạch đen tinh luyện có hàm lượng pectin đạt từ 39,75 phần trăm đến 40,60 phần trăm phục vụ xuất khẩu.
Giá trị Chỉ dẫn địa lý của nghề làm thạch đen Tràng Định
Trải qua hành trình phát triển bền bỉ từ những thửa ruộng ven suối đến thương hiệu nông sản chủ lực của tỉnh Lạng Sơn, nghề làm thạch đen Tràng Định không chỉ lưu giữ kho tàng tri thức chế biến thảo mộc quý giá mà còn đóng vai trò trụ cột sinh kế của hàng nghìn hộ đồng bào vùng biên cương.
Dấu mốc bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia
Để bảo vệ danh tiếng và giá trị văn hóa của nghề truyền thống, tỉnh Lạng Sơn đã chuẩn hóa toàn diện quy trình canh tác và chế biến tại huyện Tràng Định. Năm 2017, Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể cho sản phẩm thạch đen của huyện Tràng Định, tạo tiền đề kiểm soát chất lượng vùng nguyên liệu.
Bước ngoặt lịch sử của nghề làm thạch đen Tràng Định được xác lập vào ngày 09 tháng 02 năm 2023, khi Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 500/QĐ-SHTT cấp Giấy chứng nhận đăng ký Chỉ dẫn địa lý số 00127 cho sản phẩm thạch đen Lạng Sơn, với vùng lõi đặt tại huyện Tràng Định. Văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý số 00127 đã ghi nhận mối liên hệ hữu cơ giữa chất lượng vượt trội của sản phẩm với điều kiện thổ nhưỡng tự nhiên và bí quyết quy trình ủ đống lên men, ninh chiết xuất dịch thạch của cư dân bản địa.
Gìn giữ tri thức dân gian gắn với sinh kế vùng biên
Trong bối cảnh hội nhập nông nghiệp hiện đại, công tác bảo tồn nghề làm thạch đen Tràng Định được thực hiện hài hòa giữa việc giữ gìn bí quyết cổ truyền của người Tày, người Nùng với tiêu chuẩn canh tác hữu cơ VietGAP và mã số vùng trồng xuất khẩu chính ngạch. Thế hệ trẻ tại thị trấn Thất Khê, Kim Đồng, Đại Đồng tiếp tục kế thừa kinh nghiệm chọn giống, phơi ủ và nấu thạch từ cha ông, đồng thời phát triển các hợp tác xã chế biến sâu. Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu văn hóa bản địa trên chuyên trang Lạng Sơn NSSC, câu chuyện về lịch sử, thổ nhưỡng và kỹ nghệ chế tác của làng nghề được lan tỏa rộng rãi tới cộng đồng nghiên cứu và du khách.
Từ những nhánh thảo mộc vươn mình trên lớp đất cát pha giàu khoáng chất bên dòng sông Bắc Khê, nghề làm thạch đen Tràng Định đã kết tinh nắng gió vùng cao và bàn tay khéo léo của con người xứ Lạng thành thức quà thanh mát nức tiếng. Trải qua bao mùa vụ nối tiếp, ánh sắc đen bóng mượt và hương thơm thảo mộc thuần khiết của nghề truyền thống ấy vẫn mãi là niềm tự hào bền vững nơi miền biên viễn Đông Bắc.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lạng Sơn.
Bài liên quan
Nghề làm cao khô Vạn Linh - Tinh hoa hạt gạo Bao Thai dưới nắng gió Chi Lăng
Nghề làm cao khô Vạn Linh tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn lưu giữ bí quyết xay bột gạo Bao Thai, tráng bánh mỏng và phơi sợi trên phên tre hơn một thế kỷ.
Nghề nấu rượu Mẫu Sơn - Bí quyết chưng cất men lá thảo dược của người Dao xứ Lạng
Nghề nấu rượu Mẫu Sơn của đồng bào Dao Lô Gang tại tỉnh Lạng Sơn kết tinh hơn 30 vị thảo dược men lá rừng cùng mạch nước suối núi cao tinh khiết trên đỉnh mây.
Làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn - Hồn đất nung che chở nếp nhà sàn cổ Bắc Sơn
Làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn tại huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn gìn giữ kỹ nghệ nặn đất sét dẻo và nung lò củi suốt hơn một thế kỷ bên nếp nhà sàn Tày.



