Nghề nấu rượu Mẫu Sơn - Bí quyết chưng cất men lá thảo dược của người Dao xứ Lạng
NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa biển mây và sương giá bao phủ quanh năm trên núi cao Đông Bắc, nghề nấu rượu Mẫu Sơn đã kết tinh thành biểu tượng tri thức dân gian độc đáo của đồng bào Dao Lô Gang tại tỉnh Lạng Sơn. Được chắt lọc từ nước suối khe đá núi cao, gạo nương dẻo thơm cùng bài thuốc men lá ba mươi vị thảo dược bí truyền, từng giọt rượu trong vắt mang đậm hơi thở đại ngàn và lòng hiếu khách của cư dân miền sơn cước.
Cội nguồn bản địa gắn với nghề nấu rượu Mẫu Sơn
Hình thành song hành cùng lịch sử thiên di và định cư của người Dao trên những dãy núi cao thuộc huyện Lộc Bình và huyện Cao Lộc, nghề nấu rượu Mẫu Sơn phản ánh khả năng thích ứng kỳ diệu của con người trước điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Ở nơi nhiệt độ mùa đông thường xuyên xuống dưới không độ C và độ ẩm luôn ở mức cao, chén rượu thảo mộc ấm nồng đã trở thành phần không thể tách rời trong đời sống vật chất lẫn tinh thần của bản làng.
Tri thức dân gian của đồng bào Dao Lô Gang
Theo truyền thống lâu đời của các dòng họ Bàn, Đặng, Triệu thuộc nhóm đồng bào Dao Lô Gang sinh sống quanh khu vực đỉnh núi Mẫu Sơn, kỹ nghệ làm men lá và chưng cất rượu đã có lịch sử lưu truyền hàng trăm năm. Thuở ban đầu, mỗi gia đình người Dao đều tự hái lá thuốc rừng về giã men nấu rượu phục vụ cúng lễ tổ tiên và sưởi ấm cơ thể mùa đông.
Khác với nhiều vùng nấu rượu dưới miền xuôi, bí quyết pha chế men lá trong nghề nấu rượu Mẫu Sơn được coi là gia bảo thiêng liêng của từng gia tộc đồng bào Dao Lô Gang, thường chỉ truyền dạy trực tiếp cho con trai và con dâu trưởng trong nhà. Sự trân trọng ấy giúp công thức thảo dược giữ được tính nguyên bản tuyệt đối qua nhiều thế kỷ, song hành cùng các di sản văn hóa bản địa đặc sắc khác trên đỉnh núi như nghề thêu trang phục người Dao Mẫu Sơn.
Không gian sinh thái tại thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn
Không gian thực hành tiêu biểu nhất của nghề nấu rượu Mẫu Sơn tập trung tại các bản làng nằm ở độ cao từ tám trăm đến hơn một nghìn hai trăm mét so với mực nước biển như thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn, thôn Khuổi Cấp hay thôn Bo Pằm dưới chân quần sơn hùng vĩ. Nằm kế cận ngọn núi thiêng đỉnh Phia Pò Mẫu Sơn, khu vực này sở hữu tiểu khí hậu á nhiệt đới núi cao mát mẻ vào mùa hạ và lạnh giá sương mù suốt mùa đông.
Chính nền nhiệt độ thấp ổn định quanh năm từ mười lăm đến mười tám độ C tại thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn đã tạo nên môi trường vi sinh tự nhiên hoàn hảo để các chủng nấm men thảo mộc chuyển hóa tinh bột chậm rãi mà không bị chua gắt. Khi mang cùng nguyên liệu xuống vùng thấp chưng cất, hương vị đều không đạt được độ êm dịu và hậu ngọt thanh tao như khi nấu trực tiếp trên đỉnh Mẫu Sơn.
| Tiêu chí định danh di sản | Nội dung chi tiết tại làng nghề | Giá trị văn hóa và sinh thái bản địa |
|---|---|---|
| Chủ thể văn hóa sáng tạo | Cộng đồng đồng bào Dao Lô Gang trên vùng núi Mẫu Sơn | Gìn giữ tri thức y học dân gian và bí quyết lên men cổ truyền |
| Không gian thực hành chính | Khu vực thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn, thôn Khuổi Cấp, huyện Lộc Bình | Độ cao 800m đến 1.200m với khí hậu sương mù lạnh quanh năm |
| Linh hồn nguyên liệu | Bài thuốc men lá ba mươi vị thảo dược thu hái từ rừng già | Tạo hương thơm thảo mộc tự nhiên và dược tính bồi bổ khí huyết |
| Nguồn nước chế tác | Mạch nước suối khe đá núi cao chảy ngầm qua tầng địa chất cổ | Độ tinh khiết cao, giàu khoáng chất tự nhiên giúp rượu ngọt hậu |
| Kỹ thuật đặc trưng | Phương pháp ủ cơm rượu dài ngày và chưng cất cách thủy cổ truyền | Cho ra dòng rượu trong vắt như nước suối, nồng độ 35 đến 40 độ |
Tinh hoa thảo dược rừng trong nghề nấu rượu Mẫu Sơn
Nếu như rượu làng Vân vùng Kinh Bắc nổi danh nhờ gạo nếp cái hoa vàng hay rượu ngô Bản Phố Bắc Hà gắn liền với hạt ngô núi đá và men hồng mi, thì linh hồn tạo nên danh tiếng của nghề nấu rượu Mẫu Sơn lại nằm trọn trong hệ thực vật dược liệu phong phú của rừng già Đông Bắc. Ba yếu tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa hội tụ trong từng bánh men lá, hạt gạo nương và mạch nước ngầm trên núi đá.

Bí quyết phối trộn men lá ba mươi vị thảo dược
Cốt lõi làm nên phẩm chất độc bản của nghề nấu rượu Mẫu Sơn chính là quả men lá ba mươi vị thảo dược được người Dao tự tay thu hái từ những cánh rừng nguyên sinh trên sườn núi. Trong danh mục hơn ba mươi loài lá, rễ, vỏ và dây leo rừng quý hiếm ấy, vị chủ đạo không thể thiếu là cây ba mươi rễ cùng dây nước, trầu rừng, ớt rừng, chanh rừng, quế chi, thiên niên kiện, cam thảo đất, củ giềng rừng và sâm cau. Mỗi vị thảo mộc đảm nhiệm một vai trò riêng biệt, vị tạo hương thơm thanh khiết, vị kích hoạt quá trình đường hóa tinh bột, vị khử độc tố tự nhiên và vị bồi bổ gân cốt bên cạnh các thảo dược danh tiếng cùng vùng núi như chè dây Mẫu Sơn.
Sau khi thu hái từ rừng về bản tại thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn, toàn bộ thảo dược được rửa sạch bằng nước suối, băm nhỏ, phơi khô trong bóng râm để giữ nguyên tinh dầu rồi đem đun kỹ lấy nước cốt đặc sánh hoặc giã mịn bằng cối đá. Nước cốt thảo dược và bột lá thuốc được nhào quyện cùng bột gạo tẻ nương trắng mịn, nặn thành từng bánh men tròn vừa nắm tay. Bánh men tươi được ủ trên nong rơm thoáng gió khoảng mười lăm ngày cho phủ lớp tơ nấm trắng mịn và dậy mùi thơm thảo mộc rồi treo hong khô dùng dần.
Hạt gạo nương bản địa và nước suối khe đá núi cao
Song hành cùng bài thuốc men lá ba mươi vị thảo dược, chất lượng của giọt rượu vùng cao còn phụ thuộc mật thiết vào nguồn gạo và mạch nước tự nhiên trên đỉnh núi. Gạo dùng trong nghề nấu rượu Mẫu Sơn là giống gạo tẻ nương hạt tròn chắc, trồng một vụ trên các thửa ruộng bậc thang quanh sườn núi, khi thu hoạch chỉ xát dối để giữ lại lớp vỏ cám giàu vitamin và hương thơm lúa mới.
- Mạch nước suối khe đá núi cao tinh khiết: Toàn bộ nước dùng để ngâm gạo, đồ cơm, hòa men và làm lạnh ngưng tụ đều lấy trực tiếp từ nguồn nước suối khe đá núi cao chảy ra từ các vách đá granit ở độ cao trên tám trăm mét.
- Đặc tính khoáng chất tự nhiên: Mạch nước ngầm thấm qua nhiều tầng rễ cây rừng già và đá núi nên có vị ngọt mát tự nhiên, hoàn toàn không nhiễm tạp chất vôi hay kim loại nặng.
- Tuyển chọn củi đun rừng đượm lửa: Người thợ chỉ chọn các loại củi gỗ chắc, khô ráo và ít khói để duy trì nhiệt lượng ổn định suốt quá trình nấu cơm và chưng cất.
- Tỷ lệ phối trộn chuẩn xác theo mùa: Tùy theo nhiệt độ thời tiết từng mùa trên đỉnh núi mà nghệ nhân điều chỉnh tỷ lệ bột men lá trộn vào cơm rượu.
Sự kết hợp thuần khiết giữa thảo dược có cây ba mươi rễ, hạt gạo nương và nước suối khe đá núi cao đã tạo nên nền tảng sinh hóa tự nhiên giúp rượu thành phẩm êm dịu, uống xong không gây khát nước hay nhức đầu.
Kỹ nghệ lên men và chưng cất của nghề nấu rượu Mẫu Sơn
Bước vào xưởng nấu rượu truyền thống của các hộ gia đình người Dao tại thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn, người xem dễ dàng cảm nhận được sự công phu trong từng công đoạn chế tác thủ công. Khác hẳn quy trình sản xuất công nghiệp ngắn ngày, nghề nấu rượu Mẫu Sơn đòi hỏi sự kiên nhẫn chờ đợi theo nhịp sinh học chậm rãi của men lá giữa sương rừng.

Quy trình ủ cơm rượu dài ngày giữa sương lạnh
Gạo nương vo sạch bằng nước suối khe đá núi cao được nấu chín dẻo trên bếp củi, ủ than hồng rồi dỡ ra nong tre lớn cho nguội xuống mức ấm nhẹ.
Khi cơm vừa ấm tay, nghệ nhân giã nhỏ bánh men lá ba mươi vị thảo dược có thành phần cây ba mươi rễ rồi rắc đều lên từng lớp cơm, đảo nhẹ nhàng để bột men bám đều quanh từng hạt gạo. Cơm trộn men được ủ sơ bộ trong nong lá chuối khoảng hai đến ba ngày cho dậy mùi thơm ngọt, sau đó chuyển vào các chum sành lớn, bổ sung nước suối theo tỷ lệ gia truyền và bịt kín miệng chum. Do khí hậu vùng cao se lạnh, quá trình ủ cơm rượu dài ngày tại Mẫu Sơn thường kéo dài từ hai mươi đến ba mươi ngày đêm liên tục. Trong thời gian ủ cơm rượu dài ngày, hệ vi sinh thảo dược chuyển hóa tinh bột thành rượu có hương thơm thanh thoát.
Nghệ thuật canh lửa trong chưng cất cách thủy cổ truyền
Khi mở nắp chum sành thấy bỗng rượu đã lắng trong, sủi tăm nhỏ li ti và tỏa hương thơm nồng nàn khắp gian bếp, người thợ bắt đầu công đoạn chưng cất cách thủy cổ truyền. Dụng cụ chưng cất của đồng bào Dao Lô Gang gồm chiếc nồi đồng hoặc nồi gang lớn đặt dưới bếp lò, bên trên lắp thùng gỗ hình trụ và chảo gang đựng nước suối lạnh dẫn dòng liên tục từ khe núi về để làm ngưng tụ hơi rượu.
Bí quyết quan trọng nhất trong khâu chưng cất cách thủy cổ truyền của nghề nấu rượu Mẫu Sơn là kỹ thuật giữ ngọn lửa củi cháy nhỏ và đều đặn. Nếu đun lửa quá to, hơi nước bốc lên mạnh sẽ làm rượu bị đục và có mùi khê; ngược lại nếu lửa quá yếu, tinh chất thảo dược không thoát hết ra khỏi bỗng cơm. Những bậc thầy giữ nghề như nghệ nhân Bàn Phúc Hín luôn lắng nghe tiếng nhỏ giọt đều đặn từ ống dẫn tre và quan sát bọt rượu sủi tăm như mắt cua trong chén để đánh giá độ chuẩn xác của từng mẻ cất, tạo nên dòng sản vật rượu Mẫu Sơn Lạng Sơn trong vắt như nước suối nguồn.
Giá trị văn hóa và di sản của nghề nấu rượu Mẫu Sơn
Trải qua bao thế hệ, nghề nấu rượu Mẫu Sơn không dừng lại ở một phương thức mưu sinh trên vùng núi đá mà đã trở thành di sản văn hóa phi vật thể kết tinh tâm hồn của cộng đồng cư dân bản địa. Trong mâm cỗ truyền thống bên bếp lửa nhà sàn, chén rượu men lá luôn hiện diện trang trọng bên cạnh những thức ngon đặc hữu của vùng núi cao như gà sáu cựa Mẫu Sơn, ếch hương Mẫu Sơn hay mùa hoa trái đào Mẫu Sơn Lạng Sơn.
Hương vị tiên tửu trong nghi lễ của người Dao
Đối với đồng bào Dao Lô Gang tại huyện Lộc Bình và Cao Lộc, chén rượu nấu từ men lá ba mươi vị thảo dược và nước suối khe đá núi cao là lễ vật thiêng liêng dâng lên Bàn Vương, tổ tiên và thần núi rừng trong lễ cấp sắc, lễ tết nhảy, lễ cưới hỏi hay lễ mừng cơm mới. Trong tiếng chuông đồng và điệu múa truyền thống, hương rượu thảo mộc lan tỏa kết nối thế giới con người với thần linh, cầu mong bản làng bình an và mùa màng tươi tốt.
Khi khách quý vượt đèo dốc lên thăm thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn, gia chủ nâng chén rượu trong vắt mời khách để xua tan sương lạnh biên ải và mở đầu câu chuyện văn hóa xứ Lạng.
Gìn giữ mạch nguồn nghề cổ trên đỉnh núi xứ Lạng
Nhằm bảo vệ nguồn gen các loài thảo dược quý hiếm như cây ba mươi rễ đồng thời nâng tầm giá trị di sản làng nghề, các nghệ nhân bản địa cùng những người tiên phong xây dựng chuỗi giá trị sản vật địa phương như doanh nhân Lành Văn Hiển đã tích cực khoanh vùng bảo tồn cây thuốc dưới tán rừng tự nhiên và chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn trong ủ cơm rượu dài ngày cũng như chưng cất cách thủy cổ truyền. Thông qua hệ thống tư liệu bách khoa trên cổng thông tin Lạng Sơn NSSC, những giá trị tri thức dân gian đặc sắc của nghề chưng cất rượu men lá vùng cao được lưu trữ và giới thiệu rộng rãi tới cộng đồng.
Giữa mây ngàn gió núi miền biên viễn Đông Bắc, ánh lửa bập bùng dưới những mái nhà của đồng bào Dao Lô Gang tại thôn Lặp Pịa xã Mẫu Sơn vẫn ngày đêm giữ ấm mạch nguồn nghề nấu rượu Mẫu Sơn trăm năm tuổi. Sự hòa quyện kỳ diệu giữa men lá ba mươi vị thảo dược, mạch nước suối khe đá núi cao và kỹ nghệ chưng cất cách thủy cổ truyền đã hun đúc nên một di sản nghề thủ công xứng danh tinh hoa văn hóa bản địa của vùng đất Lạng Sơn.
NSSC Lạng Sơn
langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lạng Sơn.
Bài liên quan
Nghề làm cao khô Vạn Linh - Tinh hoa hạt gạo Bao Thai dưới nắng gió Chi Lăng
Nghề làm cao khô Vạn Linh tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn lưu giữ bí quyết xay bột gạo Bao Thai, tráng bánh mỏng và phơi sợi trên phên tre hơn một thế kỷ.
Lễ hội Bủng Kham - Di sản hội xuống đồng đặc sắc bên sông Bắc Khê
Lễ hội Bủng Kham tổ chức ngày 12 tháng Giêng tại xã Đại Đồng, huyện Tràng Định, Lạng Sơn với nghi thức xuống đồng, gieo hạt lấy may, tung còn và hát Sli.
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng - Sắc xuân linh thiêng nơi biên ải xứ Lạng
Lễ hội đền Mẫu Đồng Đăng khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng tại Cao Lộc, Lạng Sơn với nghi thức tế Mẫu trang nghiêm, múa sư tử mèo và chợ xuân biên giới.



