Bỏ qua đến nội dung

Nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn - Hồn cốt khung cửi gỗ và sắc chàm bản địa xứ Lạng

Gắn liền với không gian văn hóa nhà sàn tại thung lũng Bắc Sơn và Bình Gia, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn là di sản thủ công mỹ nghệ truyền thống giàu bản sắc vùng Đông Bắc. Bằng nguồn sợi bông, tơ tằm nhuộm thảo mộc và kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt trái điêu luyện, người phụ nữ Tày đã tạo nên những tấm mặt chăn thổ cẩm rực rỡ.

NSSC Lạng SơnĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nghệ nhân người Tày truyền dạy kỹ thuật luồn sợi vào khổ dệt thổ cẩm truyền thống tại Lạng Sơn

Bên những nếp nhà sàn lợp ngói cổ kính ẩn hiện dưới làn sương sớm vùng núi Đông Bắc, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn từ bao đời nay vẫn âm thầm lưu giữ mạch nguồn mỹ thuật dân gian độc đáo của cư dân bản địa. Từ hạt bông trắng trồng trên nương đá, lá chàm xanh hái nơi triền đồi cho đến nhịp thoi đưa lạch xạch trên chiếc khung cửi gỗ mộc mạc, đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Tày đã dệt nên những tấm mặt chăn rực rỡ mang đậm triết lý nhân sinh xứ Lạng.

Cội nguồn lịch sử của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn

Hình thành song hành cùng lịch sử khai phá các thung lũng núi đá vôi và định cư lập bản của cư dân Tày cổ tại vùng biên giới Đông Bắc, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn là kết tinh của nền văn minh nông nghiệp tự túc gắn liền với văn hóa mặc và tín ngưỡng gia đình. Qua hàng thế kỷ biến thiên, tiếng thoi đưa bên hiên nhà sàn vẫn là thanh âm thân thuộc nuôi dưỡng tâm hồn nhiều thế hệ người con xứ Lạng.

Truyền thống canh cửi bên nếp nhà sàn xứ Lạng

Không gian thực hành nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn phân bố tại các huyện miền núi có đông đồng bào Tày cư trú như Bắc Sơn, Bình Gia, Văn Quan, Tràng Định và Lộc Bình, nổi bật nhất là các bản làng cổ thuộc thung lũng Bắc Sơn và vùng phụ cận làng du lịch văn hóa Quỳnh Sơn. Dưới những mái nhà sàn thoáng đãng lợp ngói máng cổ truyền do các nghệ nhân làng nghề làm ngói âm dương Quỳnh Sơn chế tác, gian chái bên khung cửa sổ đón nắng luôn là nơi đặt chiếc khung cửi gỗ cổ truyền của người bà, người mẹ.

Theo phong tục truyền thống của người Tày xứ Lạng, ngay từ khi lên mười, mười hai tuổi, các thiếu nữ trong bản đã được mẹ và bà truyền dạy cách trồng bông, cán hạt, bật bông, kéo sợi và tập ngồi vào khung cửi dệt vải. Vào những lúc nông nhàn sau mùa gặt lúa, tiếng khung cửi lạch xạch hòa cùng tiếng hát ru ngân nga khắp các bản làng vùng cao. Cùng với sự phát triển của các trung tâm dệt thổ cẩm Tày vùng Đông Bắc như làng dệt thổ cẩm Luống Nọi, nghề dệt tại Lạng Sơn đã định hình phong cách thẩm mỹ riêng biệt, kết hợp hài hòa giữa nền chàm trầm mặc và những dải hoa văn kỷ hà tinh xảo.

Ý nghĩa mặt chăn thổ cẩm trong phong tục của hồi môn

Trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Tày, sản phẩm của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn không chỉ là vật dụng giữ ấm qua mùa đông giá lạnh vùng núi cao mà còn là thước đo phẩm hạnh, sự đảm đang và cốt cách khéo léo của người phụ nữ. Những tấm vải thổ cẩm khổ hẹp sau khi rời khung cửi thường được khâu ghép tỉ mỉ để tạo thành mặt chăn thổ cẩm, mặt địu trẻ em, vỏ gối, túi đeo vai hoặc khăn trải trong các nghi lễ trọng đại.

Đặc biệt, theo luật tục hôn nhân cổ truyền của người Tày tại Bắc Sơn và Bình Gia, trước ngày bước chân về nhà chồng, mỗi cô gái đều tự tay dệt hoàn chỉnh từ hai đến bốn tấm mặt chăn thổ cẩm mới tinh tươm để làm của hồi môn về nhà chồng. Khi đoàn đón dâu đưa cô dâu về tới bản mới, những tấm chăn thổ cẩm rực rỡ sắc màu được trải trang trọng trên giường cưới và biếu tặng ông bà, cha mẹ chồng như lời chào kính trọng, gửi gắm ước vọng về tổ ấm sum vầy, bền chặt như từng sợi chỉ đan cài trên mặt vải. Ngay cả khi trẻ nhỏ mới chào đời, chiếc địu thổ cẩm do bà và mẹ dệt với họa tiết hoa tám cánh cũng trở thành vật hộ mệnh che chở cho trẻ lớn khôn khỏe mạnh.

Hạng mục di sản nghề dệtĐặc điểm nguyên liệu và kỹ thuật chế tácÝ nghĩa văn hóa và mỹ thuật bản địa
Không gian lưu giữ chínhCác bản làng người Tày tại huyện Bắc Sơn, Bình Gia, Văn Quan, Tràng ĐịnhGắn liền với kiến trúc nhà sàn gỗ và đời sống canh tác thung lũng núi đá
Nguyên liệu sợi cốt lõiSợi bông tự nhiên trồng trên nương đá kết hợp tơ tằm nhuộm màu thảo mộcTạo độ bền chắc, thoáng mát vào mùa hạ và giữ nhiệt ấm áp vào mùa đông
Kỹ thuật tạo màu nềnNgâm ủ lá chàm tươi với vôi tôi và nước tro bếp tạo chàm tự nhiên xứ LạngLàm nên sắc xanh chàm trầm mặc, bền màu và mang tính biểu tượng của người Tày
Công cụ và kỹ thuật dệtDệt thủ công trên khung cửi gỗ cổ truyền bằng kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt tráiGiúp họa tiết nổi rõ, sắc nét ở mặt phải mà không lộ mối chỉ thừa
Hệ thống đồ án hoa vănHoa văn chữ Vạn và hoa hồi tám cánh, hình quả trám, chim muông, cây thôngPhản ánh vũ trụ quan, ước vọng mùa màng bội thu và phúc lộc trường tồn
Sản phẩm tiêu biểu nhấtMặt chăn thổ cẩm, mặt địu em bé, túi vải đeo vai và thắt lưng trang phụcVật phẩm của hồi môn về nhà chồng và lễ vật thiêng liêng trong nghi lễ vòng đời

Nguyên liệu bản địa của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn

Để dệt nên một tấm thổ cẩm có độ bền hàng chục năm không phai sắc, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn đòi hỏi quy trình chuẩn bị nguyên liệu công phu, hoàn toàn dựa vào nguồn thảo mộc tự nhiên sẵn có giữa đại ngàn Đông Bắc. Từ khâu gieo hạt bông trên nương cho tới khi thu được những cuộn sợi đa sắc là cả chuỗi ngày lao động tỉ mỉ của người phụ nữ vùng cao.

Quy trình trồng bông kéo sợi và ươm tơ tằm truyền thống

Nguyên liệu nền tảng cấu thành nên tấm vải trong nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn gồm hai thành phần chính là sợi bông tự nhiên dùng làm sợi nền giữ khung vải và sợi tơ tằm dùng để bắt hoa văn nổi. Giống bông cỏ bản địa thường được bà con gieo trồng trên các sườn đồi đất đá vôi thoát nước tốt vào đầu mùa hạ và thu hoạch vào dịp cuối thu khi quả bông nở bung trắng xóa dưới nắng hanh vàng.

Bông thu hái về được phơi khô giòn, đưa qua bàn cán gỗ hai trục quay ngược chiều nhau để tách hạt, sau đó dùng cung tre bật tơi thành lớp bông xốp mịn rồi vê thành từng con cúi tròn đều. Từ những con cúi bông ấy, người phụ nữ Tày ngồi bên xa quay sợi kéo ra những đường sợi bông tự nhiên dẻo dai, tiếp tục đem hồ với nước cháo gạo tẻ để sợi đanh chắc, không bị xù lông khi mắc lên khung cửi. Song song với việc kéo sợi bông, nhiều gia đình người Tày còn trồng dâu nuôi tằm để tự ươm lấy những guồng sợi tơ tằm óng ả, dùng làm sợi chỉ màu điểm xuyết các đồ án hoa văn rực rỡ trên bề mặt thổ cẩm.

Bí quyết ủ cao chàm và pha chế màu nhuộm thảo mộc

Nét quyến rũ sâu lắng nhất của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn nằm ở bảng màu chiết xuất từ thực vật tự nhiên, trong đó sắc xanh đen của chàm tự nhiên xứ Lạng đóng vai trò phông nền chủ đạo. Cây chàm được trồng dưới chân núi hoặc ven suối, đến tháng Sáu, tháng Bảy âm lịch được cắt cả cành lá đem ngâm vào chum sành suốt hai đến ba ngày đêm cho lá tiết hết sắc tố xanh vào nước.

Người thợ vớt bỏ bã lá, cho vôi tôi vào chum nước ngâm rồi dùng dụng cụ gỗ sục mạnh liên tục để oxy hóa dịch chàm, chờ tinh bột chàm lắng xuống đáy thành lớp cao chàm đặc sánh. Khi nhuộm sợi nền, cao chàm được hòa cùng nước tro bếp lọc trong và rượu ngô men lá để lên men khử, giúp màu chàm bám sâu vào từng thớ sợi bông tự nhiên qua nhiều lần nhúng và phơi sương. Bên cạnh sắc chàm nền nã, người phụ nữ Tày còn thu hái các loài cây rừng để chế tác hệ tơ tằm nhuộm màu thảo mộc ngũ sắc như màu vàng từ củ nghệ già và quả dành dành, màu đỏ thắm từ gỗ cây vang, màu xanh lá pha giữa chàm với nghệ, và màu tím sẫm từ lá cây cẩm rừng.

Kỹ nghệ khung cửi và hoa văn nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn

Bước vào công đoạn dệt vải, toàn bộ tài hoa và trí tưởng tượng phong phú của người nghệ nhân trong nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn được thể hiện trọn vẹn trên chiếc khung cửi gỗ cổ truyền. Không cần bản vẽ giấy, mọi tỷ lệ hình học và nhịp điệu màu sắc đều được người thợ ghi nhớ chính xác trong tâm thức và điều khiển bằng sự phối hợp nhịp nhàng giữa đôi tay cùng đôi bàn chân.

Khung cửi gỗ cổ truyền mắc sợi dọc nhuộm chàm và những cuộn chỉ tơ màu rực rỡ của phụ nữ dân tộc Tày
Khung cửi gỗ cổ truyền mắc sợi dọc nhuộm chàm và những cuộn chỉ tơ màu rực rỡ của phụ nữ dân tộc Tày

Khung cửi gỗ và kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt trái

Công cụ trung tâm của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn là chiếc khung cửi gỗ cổ truyền được đóng từ các loại gỗ rừng bền chắc, ít cong vênh như gỗ nghiến, gỗ lý hoặc gỗ dổi, kết hợp với khổ dệt và hệ thống go làm bằng nan tre vầu chuốt nhẵn bóng. Trước khi dệt, hàng nghìn sợi bông nhuộm chàm được người thợ mắc dọc theo chiều dài khung cửi qua lược dệt và hệ thống go điều khiển bằng bàn đạp chân.

Điểm độc đáo bậc nhất về mặt kỹ thuật chế tác của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn chính là kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt trái. Khi ngồi trước khung cửi, mặt vải hướng lên phía trên mắt người thợ thực chất là mặt trái của tấm thổ cẩm, còn mặt phải hoàn chỉnh lại nằm úp phía dưới. Người thợ một tay phóng con thoi gỗ mang sợi bông chàm chạy ngang để tạo nền vải, tay kia dùng que tre vót nhọn tỉ mỉ đếm từng sợi dọc để luồn cài các sợi tơ tằm nhuộm màu thảo mộc theo đúng quy luật đối xứng. Nhờ kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt trái điêu luyện này, toàn bộ mối nối chỉ thừa đều được giấu kín ở mặt trong, còn khi lật mặt phải của tấm vải lên, các mảng hoa văn hiện ra nổi khối sắc nét và phẳng phiu hệt như thêu tay tinh xảo.

Bố cục hoa văn hoa hồi tám cánh và hình quả trám đối xứng sắc nét trên tấm mặt chăn thổ cẩm người Tày
Bố cục hoa văn hoa hồi tám cánh và hình quả trám đối xứng sắc nét trên tấm mặt chăn thổ cẩm người Tày

Biểu tượng hoa văn chữ Vạn, hoa hồi và chim muông

Hệ thống đồ án trang trí trong nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn là cuốn biên niên sử bằng hình ảnh phản ánh thế giới quan vũ trụ và vẻ đẹp thiên nhiên miền biên viễn. Khác với lối thêu mảng màu trên trang phục của nghề thêu trang phục người Dao Mẫu Sơn, thổ cẩm của người Tày chú trọng bố cục hình học đăng đối, chia tấm mặt chăn thổ cẩm thành các ô vuông hoặc hình quả trám liên hoàn ngăn cách bởi các đường diềm sọc màu thanh nhã.

  • Đồ án hoa hồi tám cánh đặc trưng xứ Lạng: Lấy cảm hứng từ bông hoa hồi Lạng Sơn tỏa hương giữa đại ngàn, họa tiết tám cánh đối xứng qua tâm trên mặt thổ cẩm tượng trưng cho mặt trời chiếu sáng tám hướng và sự sinh sôi của vạn vật.
  • Biểu tượng hoa văn chữ Vạn và hình kỷ hà: Cặp hoa văn chữ Vạn và hoa hồi kết hợp cùng mô-típ hình thoi lồng ghép biểu đạt ước vọng về sự trường tồn, bình an và mối giao hòa bền chặt giữa trời, đất với con người.
  • Họa tiết thảo mộc và muông thú cách điệu: Hình ảnh cây thông vươn thẳng trên núi đá, hoa đào mùa xuân, hoa mai cùng đôi chim én, chim phượng, bươm bướm hay ngựa thồ được cách điệu bằng những đường nét vuông vức, khỏe khoắn.
  • Nghệ thuật phối sắc tương phản trên nền chàm: Trên nền chàm tự nhiên xứ Lạng trầm mặc, các gam màu đỏ, hồng, xanh lá, vàng và trắng của sợi tơ tằm được đặt cạnh nhau theo nguyên lý âm dương cân bằng, tạo hiệu ứng thị giác vừa rực rỡ vừa trang nhã.

Mỗi tấm mặt chăn thổ cẩm hoàn thiện thường được ghép từ hai hoặc ba khổ vải dệt rộng khoảng 40 xăng-ti-mét, dài hơn hai mét; khi ghép lại, các đường hoa văn giữa hai mảnh vải khớp khít với nhau đến từng sợi chỉ, chứng minh trình độ tính toán hình học chuẩn xác của nghệ nhân bản địa.

Sức sống di sản và bảo tồn nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn

Trước sự phát triển mạnh mẽ của các loại vải dệt công nghiệp hiện đại, nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn vẫn giữ vững vị trí thiêng liêng trong đời sống lễ hội, phong tục cưới hỏi và đang từng bước hồi sinh gắn với không gian văn hóa bản làng tại địa phương.

Hiện diện trong không gian hát Then và lễ hội Lồng Tồng

Giá trị bền vững của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn được thể hiện sống động nhất trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng mỗi độ xuân về. Trong những ngày hội xuống đồng đầu năm như lễ hội Lồng Tồng Lạng Sơn, sắc áo chàm điểm xuyết túi thổ cẩm và những quả còn ngũ sắc khâu từ vải dệt thủ công luôn làm bừng sáng cả khoảng sân đình và cánh đồng lễ hội.

Hơn thế nữa, trong không gian thực hành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, những tấm vải thổ cẩm cổ truyền luôn hiện diện bên cạnh cây đàn tính do các nghệ nhân nghề làm đàn Tính người Tày Nùng Lạng Sơn chế tác. Từ chiếc túi vải thổ cẩm đựng ấn tín, quạt giấy của các bậc thầy Then cho đến dải dây đeo đàn trong nghi lễ, từng đường dệt hoa văn chữ Vạn và hoa hồi đều góp phần tôn lên vẻ trang nghiêm của di sản âm nhạc dân tộc.

Truyền dạy nghề dệt gắn với bản làng văn hóa

Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn, ngành văn hóa tỉnh Lạng Sơn cùng chính quyền các huyện Bắc Sơn, Bình Gia đã triển khai nhiều chương trình kiểm kê di sản, phục dựng khung cửi và mở các lớp truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ tại các thôn bản. Các nghệ nhân cao tuổi am tường kỹ thuật dệt cài hoa văn mặt trái và bí quyết ủ chàm tự nhiên xứ Lạng trực tiếp hướng dẫn thanh thiếu niên cách mắc sợi, chọn màu và đọc mẫu đồ án cổ truyền.

Tại các bản làng văn hóa tiêu biểu ở vùng Bắc Sơn, mô hình tổ hợp tác dệt thổ cẩm gắn với trải nghiệm văn hóa nhà sàn đã giúp những tấm mặt chăn thổ cẩm, khăn quàng, túi đeo vai tiếp cận đông đảo du khách. Đồng hành cùng nỗ lực bảo tồn ấy, chuyên trang Lạng Sơn NSSC đóng vai trò hệ thống hóa tư liệu bách khoa về nguồn gốc, kỹ thuật và ý nghĩa biểu tượng của nghề dệt cổ truyền, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào Tày trên bản đồ di sản Việt Nam.

Trải qua bao thế kỷ thăng trầm nơi miền biên ải, âm thanh lạch xạch của chiếc khung cửi gỗ cổ truyền và sắc màu rực rỡ của nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn vẫn vẹn nguyên sức cuốn hút mộc mạc mà sâu sắc. Mỗi sợi bông, sợi tơ thấm đẫm hương rừng sắc núi xứ Lạng không chỉ dệt nên những tấm chăn ấm áp tình người mà còn giữ cho hồn cốt văn hóa Tày mãi tỏa sáng giữa đại ngàn Đông Bắc.

Chia sẻ:
LC

NSSC Lạng Sơn

langson.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Lạng Sơn.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Lạng Sơn.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất